1 00:00:02,000 --> 00:00:07,000 Downloaded from YTS.BZ 2 00:00:08,000 --> 00:00:13,000 Official YIFY movies site: YTS.BZ 3 00:00:21,396 --> 00:00:23,732 W ciągu mojego życia 4 00:00:24,232 --> 00:00:27,610 odwiedziłem wiele niezwykłych miejsc. 5 00:00:31,531 --> 00:00:34,784 Spotkałem mnóstwo fascynujących stworzeń. 6 00:00:37,495 --> 00:00:42,834 Ale z niektórymi poczułem szczególnie głęboką więź. 7 00:00:52,385 --> 00:00:55,055 Stworzenia te mają w sobie siłę i witalność, 8 00:00:57,098 --> 00:00:59,559 które znacznie przewyższają nasze. 9 00:01:02,187 --> 00:01:03,521 Ale gdy na nie patrzę, 10 00:01:04,022 --> 00:01:08,068 to podziwu nie budzą we mnie ich rozmiar i ogromna siła, 11 00:01:09,360 --> 00:01:14,157 lecz inteligencja i świadomość, które widzę w ich oczach, 12 00:01:14,657 --> 00:01:17,035 kiedy na mnie patrzą. 13 00:01:23,958 --> 00:01:27,712 Wypełniają mnie uczuciem zachwytu… 14 00:01:29,089 --> 00:01:30,381 i strachu. 15 00:01:36,137 --> 00:01:38,473 Ale nie strachu przed nimi. 16 00:01:41,101 --> 00:01:45,939 Strachu, że ja, my, mogliśmy coś przeoczyć. 17 00:01:47,107 --> 00:01:49,192 Coś istotnego. 18 00:01:50,735 --> 00:01:54,447 Głębsze zrozumienie tego, kim one są… 19 00:01:57,325 --> 00:02:00,328 i co to może oznaczać dla nas. 20 00:02:01,204 --> 00:02:08,211 {\an8}DAVID ATTENBOROUGH: OPOWIEŚĆ O GORYLACH 21 00:02:12,173 --> 00:02:14,175 ŻYCIE NA ZIEMI 22 00:02:18,513 --> 00:02:22,809 Pamiętam moje pierwsze spotkanie z gorylami górskimi. 23 00:02:27,772 --> 00:02:31,401 „Poniedziałek, 9 stycznia 1978 roku. 24 00:02:33,945 --> 00:02:37,906 {\an8}Przed nami wznoszą się idealnie stożki wulkanów Wirunga”. 25 00:02:37,907 --> 00:02:39,909 {\an8}RWANDA AFRYKA WSCHODNIA 26 00:02:43,830 --> 00:02:47,041 „Ruszamy w półtoragodzinną wędrówkę w górę zbocza. 27 00:02:49,586 --> 00:02:55,675 Powoli niepozorny busz przekształca się w górski las deszczowy. 28 00:03:01,723 --> 00:03:05,310 Drzewa o długich konarach pokryte poduszkami epifitów. 29 00:03:07,729 --> 00:03:10,189 Wszędzie zielone wąskolistne paprocie 30 00:03:10,190 --> 00:03:13,776 i strzępiasty, blady mech hiszpański. 31 00:03:22,118 --> 00:03:26,122 Na małej polanie natknęliśmy się na grupkę samic z młodymi. 32 00:03:27,832 --> 00:03:31,044 Ku mojemu zdumieniu pozwoliły mi podejść bliżej. 33 00:03:40,803 --> 00:03:43,263 Nie byłoby to możliwe 34 00:03:43,264 --> 00:03:46,976 bez pionierskiej pracy Dian Fossey. 35 00:03:49,354 --> 00:03:52,148 Zamieszkała wśród goryli 36 00:03:54,108 --> 00:03:58,071 i dogłębnie badała ich życie”. 37 00:04:01,074 --> 00:04:04,993 Dzięki temu, że postępowaliśmy zgodnie ze wskazówkami Dian, 38 00:04:04,994 --> 00:04:07,705 goryle przyjęły nas na tych samych warunkach. 39 00:04:09,374 --> 00:04:12,876 „Zatrzymałem się i wydałem z siebie głęboki pomruk. 40 00:04:12,877 --> 00:04:16,005 To uspokajający odgłos, który oznacza: »Jestem tu«”. 41 00:04:21,552 --> 00:04:25,223 Ich wzrok, słuch, ich zmysł powonienia 42 00:04:26,015 --> 00:04:27,641 są tak podobne do naszych, 43 00:04:27,642 --> 00:04:31,729 że zwierzęta te widzą świat tak samo jak my. 44 00:04:33,731 --> 00:04:37,693 Gdybyśmy więc mogli wyrwać się z ludzkiego stanu 45 00:04:37,694 --> 00:04:42,991 i żyć świadomie w świecie innego stworzenia, 46 00:04:43,616 --> 00:04:45,368 to jedynie w świecie goryli. 47 00:04:51,082 --> 00:04:52,959 Nie powiedziałem tam, 48 00:04:53,459 --> 00:05:00,341 że w tym filmie nie planowaliśmy bezpośredniego spotkania z gorylami. 49 00:05:01,217 --> 00:05:03,677 W tej scenie skupialiśmy się 50 00:05:03,678 --> 00:05:07,724 na istotnej roli, jaką pełnią przeciwstawny kciuk i palec wskazujący. 51 00:05:10,226 --> 00:05:12,978 Nie spodziewaliśmy się kontaktu z gorylami. 52 00:05:12,979 --> 00:05:15,523 Mieliśmy tam siedzieć i o nich opowiadać. 53 00:05:17,650 --> 00:05:21,153 Goryle leżały na ziemi. Odwróciłem się, by spojrzeć w kamerę. 54 00:05:21,154 --> 00:05:23,948 I nagle poczułem ciężar na stopach. 55 00:05:24,449 --> 00:05:26,242 Pode mną siedział mały Pablo. 56 00:05:29,120 --> 00:05:34,041 {\an8}PABLO LAT 3 57 00:05:34,042 --> 00:05:37,210 Nie mogłem mówić o ewolucji kciuka i palca wskazującego. 58 00:05:37,211 --> 00:05:38,838 Po prostu chłonąłem chwilę. 59 00:05:58,274 --> 00:06:00,609 Spójrzcie na to urocze stworzenie. 60 00:06:00,610 --> 00:06:03,112 Jest rozbrajające i chce się je przytulić. 61 00:06:04,530 --> 00:06:08,201 Po prostu pełnia szczęścia. 62 00:06:13,081 --> 00:06:16,041 Wielu uważa, że to najważniejsza scena 63 00:06:16,042 --> 00:06:17,335 w całym serialu. 64 00:06:18,044 --> 00:06:22,673 A być może i w całym moim filmowym życiu. 65 00:06:24,300 --> 00:06:29,346 Wymiana spojrzeń z gorylem niesie za sobą więcej znaczenia 66 00:06:29,347 --> 00:06:33,017 i wzajemnego zrozumienia 67 00:06:34,602 --> 00:06:36,312 niż w przypadku innych zwierząt. 68 00:06:39,107 --> 00:06:43,820 Nie miałem wtedy pojęcia, jak niezwykłe życie czeka Pabla… 69 00:06:46,197 --> 00:06:48,991 ani jaką spuściznę po sobie zostawi. 70 00:06:52,161 --> 00:06:55,914 Dziś mam szansę opowiedzieć historię Pabla 71 00:06:55,915 --> 00:06:57,958 i jego potomków, 72 00:06:57,959 --> 00:07:02,088 którzy wciąż zamieszkują tamte górskie zbocza gór Wirunga. 73 00:07:13,683 --> 00:07:15,934 Niemal 50 lat później 74 00:07:15,935 --> 00:07:20,397 ta rodzina goryli znana obecnie jako „stado Pabla”, 75 00:07:20,398 --> 00:07:23,025 znajduje się na życiowym rozdrożu. 76 00:07:36,289 --> 00:07:41,585 {\an8}Dominującym srebrnogrzbietym samcem i przywódcą stada jest Gicurasi. 77 00:07:41,586 --> 00:07:44,005 {\an8}GICURASI LAT 27 78 00:07:55,892 --> 00:08:00,187 Jest jednym z najstarszych i najbardziej doświadczonych goryli 79 00:08:00,188 --> 00:08:01,647 na tej górze. 80 00:08:07,528 --> 00:08:12,992 Pod jego przywództwem stado Pabla cieszy się okresem stabilizacji. 81 00:08:19,290 --> 00:08:24,712 Po części jest to zasługa jego najważniejszej sojuszniczki. 82 00:08:29,091 --> 00:08:31,760 {\an8}Teta jest dominującą samicą w stadzie. 83 00:08:31,761 --> 00:08:35,681 {\an8}TETA LAT 13 84 00:08:41,020 --> 00:08:43,439 Cieszy się szacunkiem stada, 85 00:08:43,940 --> 00:08:45,858 które wiernie za nią podąża. 86 00:08:54,367 --> 00:08:56,619 Tetę i Gicurasiego 87 00:08:57,537 --> 00:09:00,373 łączy wyjątkowa więź. 88 00:09:09,590 --> 00:09:12,133 Dzięki niej u swego boku 89 00:09:12,134 --> 00:09:16,639 Gicurasi zachował przywództwo przez pięć długich lat. 90 00:09:37,827 --> 00:09:41,956 Razem stanowią trzon tej rodziny goryli. 91 00:09:55,761 --> 00:10:01,017 Ale pod względem fizycznym Gicurasi najlepsze lata ma już za sobą. 92 00:10:03,769 --> 00:10:06,939 A inni czekają na swoją kolej. 93 00:10:11,485 --> 00:10:12,902 {\an8}Ubwuzu… 94 00:10:12,903 --> 00:10:15,655 {\an8}UBWUZU LAT 17 95 00:10:15,656 --> 00:10:18,326 {\an8}…samiec srebrnogrzbiety z aspiracjami. 96 00:10:20,828 --> 00:10:22,079 Jest bardzo duży, 97 00:10:23,372 --> 00:10:24,624 bardzo silny 98 00:10:26,542 --> 00:10:29,253 i ma własne ambicje. 99 00:10:33,716 --> 00:10:36,761 Gicurasi słabnie… 100 00:10:40,765 --> 00:10:44,935 a Ubwuzu chce przejąć przywództwo stada. 101 00:11:09,043 --> 00:11:14,423 Na razie jednak stado skupia swoją uwagę na dziecku Tety. 102 00:11:18,469 --> 00:11:20,387 Podobnie jak ludzie, 103 00:11:20,388 --> 00:11:23,891 tak i goryle fascynują się noworodkami. 104 00:11:34,235 --> 00:11:37,071 Mała ma zaledwie kilka miesięcy, 105 00:11:37,655 --> 00:11:40,908 więc Teta musi stale mieć ją na oku. 106 00:11:42,159 --> 00:11:45,079 Zwłaszcza gdy atmosfera robi się zbyt żywiołowa. 107 00:12:00,970 --> 00:12:04,682 Goryle w każdym wieku uwielbiają zabawy. 108 00:12:13,441 --> 00:12:18,320 To istotny element budowania i podtrzymywania więzi. 109 00:12:39,049 --> 00:12:43,471 Ale Ubwuzu nie interesują zabawy. 110 00:12:52,021 --> 00:12:55,983 W tej chwili całą jego uwagę pochłania Gicurasi. 111 00:12:59,445 --> 00:13:05,367 Przerósł starszego samca i teraz próbuje go zastraszyć. 112 00:13:18,672 --> 00:13:23,052 Jednak przywództwo wśród goryli nie opiera się tylko na sile fizycznej… 113 00:13:26,597 --> 00:13:31,060 czego doświadczyłem na własne oczy wiele lat temu w Rwandzie. 114 00:13:37,775 --> 00:13:41,237 „Dominującym samcem jest około trzydziestoletni Beethoven. 115 00:13:50,955 --> 00:13:53,165 Ma agresywną postawę”. 116 00:13:54,542 --> 00:13:57,085 To był naprawdę wielki osobnik. 117 00:13:57,086 --> 00:13:59,587 Ogromny w porównaniu do człowieka. 118 00:13:59,588 --> 00:14:03,259 Jednym uderzeniem pięści mógłby zmiażdżyć ci czaszkę. 119 00:14:06,136 --> 00:14:09,682 Jednak Beethoven miał też inną stronę, 120 00:14:10,891 --> 00:14:15,396 którą zobaczyłem w jego relacjach z małym Pablem. 121 00:14:18,732 --> 00:14:22,570 Niedługo po naszym pierwszym spotkaniu zniknęła matka Pabla. 122 00:14:23,070 --> 00:14:26,532 Mały musiał radzić sobie sam. 123 00:14:32,121 --> 00:14:36,082 Goryl w wieku Pabla pozbawiony opieki matki 124 00:14:36,083 --> 00:14:38,043 miałby małe szanse na przeżycie. 125 00:14:39,295 --> 00:14:42,338 Ale wtedy stało się coś niezwykłego. 126 00:14:42,339 --> 00:14:47,469 Beethoven, wielki samiec srebrnogrzbiety, przygarnął Pabla pod swoje skrzydła. 127 00:14:53,934 --> 00:14:57,646 Starał się o niego troszczyć tak, jakby robiła to jego matka. 128 00:15:03,777 --> 00:15:06,906 Pablo nie odstępował go na krok. 129 00:15:16,540 --> 00:15:17,625 Obserwował. 130 00:15:22,296 --> 00:15:23,756 I uczył się. 131 00:15:30,512 --> 00:15:33,140 Dzięki Beethovenowi w roli ojca 132 00:15:34,600 --> 00:15:36,852 Pablo zaczął się rozwijać. 133 00:15:38,854 --> 00:15:43,609 Relacja ta trwale odmieniła życie Pabla. 134 00:15:53,744 --> 00:15:55,913 Tak jak w przypadku tamtych goryli, 135 00:15:58,207 --> 00:16:03,128 tak i w stadzie Pabla można dostrzec różnorodne charaktery. 136 00:16:08,300 --> 00:16:11,844 {\an8}Jest też tu ktoś, kto przypomina mi samego Pabla. 137 00:16:11,845 --> 00:16:15,557 {\an8}UBI LAT 2 138 00:16:19,269 --> 00:16:21,355 Nie tylko wygląda bardzo podobnie, 139 00:16:22,815 --> 00:16:26,360 ale ma też w sobie tę samą śmiałość i ciekawość świata. 140 00:16:30,864 --> 00:16:36,120 Szczególne zainteresowanie okazuje jednemu z członków stada. 141 00:16:39,164 --> 00:16:40,540 {\an8}Imfurze. 142 00:16:40,541 --> 00:16:43,961 {\an8}IMFURA LAT 14 143 00:16:58,892 --> 00:17:01,895 Imfura jest w trudnym wieku. 144 00:17:03,230 --> 00:17:05,441 Znajduje się u progu dorosłości, 145 00:17:05,941 --> 00:17:09,903 a jego grzbiet zaczyna już srebrzeć. 146 00:17:12,114 --> 00:17:14,491 Ale jego umysł jest wciąż młody. 147 00:17:30,883 --> 00:17:33,509 Goryle to bardzo towarzyskie stworzenia 148 00:17:33,510 --> 00:17:37,723 i żyją w sieci złożonych relacji, 149 00:17:38,265 --> 00:17:40,642 które kształtują to, kim są 150 00:17:41,143 --> 00:17:43,437 i kim staną się w przyszłości. 151 00:17:48,692 --> 00:17:53,947 Imfura jest osobnikiem skłonnym do zabawy, ale i troskliwym. 152 00:17:56,075 --> 00:17:59,912 Ale jego siła i rozmiary są dla niego czymś nowym. 153 00:18:02,498 --> 00:18:05,334 I nie umknęły uwadze innych. 154 00:18:52,548 --> 00:18:57,177 Ubwuzu poważnie zranił Imfurę. 155 00:19:00,139 --> 00:19:01,639 Wydaje się to brutalne, 156 00:19:01,640 --> 00:19:05,435 ale każdy srebrnogrzbiety samiec ma w sobie pierwiastek agresji. 157 00:19:08,981 --> 00:19:14,695 Dla Ubwuzu to naturalne, że próbuje wyeliminować konkurencję. 158 00:19:18,782 --> 00:19:21,368 Ale Imfura jest jeszcze młody. 159 00:19:23,495 --> 00:19:26,165 I nie wiedział, jak się bronić. 160 00:19:54,193 --> 00:19:57,321 Stado Pabla budzi się ze snu. 161 00:20:07,831 --> 00:20:09,917 Wysokość 3600 metrów 162 00:20:10,584 --> 00:20:13,921 to sam szczyt ich górskiego królestwa. 163 00:20:46,703 --> 00:20:49,373 Ubwuzu się przemieszcza. 164 00:20:55,003 --> 00:20:58,465 Na tych zboczach panowało wiele goryli górskich. 165 00:21:00,092 --> 00:21:03,804 Ubwuzu jest gotów na swoją kolej. 166 00:21:24,533 --> 00:21:28,161 Ale trzeba jeszcze przekonać do tego resztę stada. 167 00:21:29,329 --> 00:21:32,207 Frustracja samca rośnie. 168 00:21:42,175 --> 00:21:44,303 Nie chodzi o to, by ich wystraszyć… 169 00:21:49,474 --> 00:21:52,811 ale by im pokazać, jak bardzo może być przerażający. 170 00:21:54,479 --> 00:21:58,191 Jak skutecznym byłby przywódcą. 171 00:22:03,155 --> 00:22:05,490 Gicurasi uważnie się przygląda. 172 00:22:07,492 --> 00:22:10,954 Ale z jakiegoś powodu nie reaguje. 173 00:22:20,672 --> 00:22:23,216 Patrząc na goryla, 174 00:22:23,717 --> 00:22:28,597 trudno nie pomyśleć, co osobnik ten myśli i czuje, 175 00:22:30,932 --> 00:22:32,392 czego pragnie 176 00:22:33,894 --> 00:22:36,063 albo jakie ma zamiary. 177 00:22:40,984 --> 00:22:43,487 Nigdy nie możemy tego być pewni. 178 00:22:46,490 --> 00:22:49,451 Możemy tylko obserwować i się zastanawiać. 179 00:22:53,997 --> 00:22:55,915 Jedno natomiast jest pewne. 180 00:22:55,916 --> 00:22:57,666 Mimo swoich rozmiarów 181 00:22:57,667 --> 00:23:01,004 goryle to stworzenia złożone i wrażliwe. 182 00:23:03,090 --> 00:23:04,632 Każdy z nich jest inny 183 00:23:04,633 --> 00:23:07,052 {\an8}i ma własną, niepowtarzalną osobowość. 184 00:23:13,392 --> 00:23:15,059 I tak jak nas, 185 00:23:15,060 --> 00:23:18,312 zwierzęta te kształtują ich życiowe doświadczenia. 186 00:23:18,313 --> 00:23:19,356 Te dobre 187 00:23:20,524 --> 00:23:21,858 oraz złe. 188 00:23:41,044 --> 00:23:42,879 Rany Imfury się goją… 189 00:23:45,048 --> 00:23:47,300 ale samiec nie zbliża się do stada. 190 00:24:02,315 --> 00:24:03,732 W tym wieku 191 00:24:03,733 --> 00:24:07,863 samce mogą być izolowane od stada. 192 00:24:14,536 --> 00:24:18,165 {\an8}Nawet ich własne rodziny zaczynają się ich wystrzegać. 193 00:24:28,133 --> 00:24:32,553 Młode samce jak Imfura czasami opuszczają stado z własnej woli, 194 00:24:32,554 --> 00:24:34,931 żeby założyć własną rodzinę. 195 00:24:37,017 --> 00:24:41,688 Czasem jednak decyzja o odejściu nie należy do nich. 196 00:25:01,708 --> 00:25:04,252 Są przecież inne stada. 197 00:25:05,504 --> 00:25:07,506 Imfura ich nie widzi, 198 00:25:09,049 --> 00:25:10,592 ale je słyszy. 199 00:25:16,139 --> 00:25:21,353 Niektóre są znacznie większe i potężniejsze od stada Pabla. 200 00:25:36,326 --> 00:25:40,663 A tam, gdzie liczba członków i srebrnogrzbietych samców jest wyższa, 201 00:25:40,664 --> 00:25:43,542 tam częściej dochodzi do przemocy. 202 00:25:51,508 --> 00:25:55,219 Natknięcie się samotnie na jedno z takich stad 203 00:25:55,220 --> 00:25:58,765 byłoby dla Imfury niezwykle niebezpieczne. 204 00:26:40,932 --> 00:26:44,644 Ubwuzu wraz z częścią swojej rodziny szuka pożywienia. 205 00:26:52,110 --> 00:26:56,823 Stado Pabla zajmuje obszar o powierzchni około ośmiu kilometrów kwadratowych. 206 00:26:59,326 --> 00:27:02,620 Znajduje się tu wiele gatunków roślin, 207 00:27:02,621 --> 00:27:05,040 które stanowią podstawę ich diety. 208 00:27:12,380 --> 00:27:15,091 Ale goryle są oportunistami. 209 00:27:25,185 --> 00:27:28,647 Ubwuzu właśnie natknął się na inne pożywienie. 210 00:27:42,869 --> 00:27:44,371 Mrówki. 211 00:27:47,415 --> 00:27:51,378 Ale to mrówki legionistki, które są uzbrojone w potężne żuwaczki. 212 00:28:02,263 --> 00:28:03,932 I potrafią się odgryźć. 213 00:28:32,001 --> 00:28:34,254 Zamieszanie przyciąga inne osobniki. 214 00:28:56,901 --> 00:29:00,028 Jednym z zadań dominującego samca 215 00:29:00,029 --> 00:29:03,324 jest prowadzenie stada do dobrych miejsc żerowania. 216 00:29:13,418 --> 00:29:17,547 {\an8}Ale jeszcze ważniejsze jest spajanie grupy. 217 00:29:25,805 --> 00:29:29,476 Ubwuzu zyskuje coraz większe wpływy. 218 00:29:41,863 --> 00:29:45,575 {\an8}Srebrnogrzbiete samce mają złożony system komunikacji. 219 00:29:47,702 --> 00:29:50,914 {\an8}Ogromną rolę odgrywa mowa ciała. 220 00:30:03,551 --> 00:30:08,014 {\an8}Znaczenie ma to, gdzie usiądziesz i jak się poruszasz. 221 00:30:19,317 --> 00:30:22,945 Ubwuzu rzuca wyzwanie Gicurasiemu, 222 00:30:22,946 --> 00:30:25,740 ruszając w jego stronę. 223 00:30:27,742 --> 00:30:31,788 Gicurasi, jako przywódca stada, powinien go teraz odpędzić. 224 00:30:33,623 --> 00:30:35,208 Ale nie robi nic. 225 00:30:39,546 --> 00:30:42,090 Teta przygląda się uważnie. 226 00:30:49,722 --> 00:30:54,435 Starcia między samcami mogą szybko wymknąć się spod kontroli. 227 00:30:58,773 --> 00:31:01,526 Ubwuzu atakuje. 228 00:31:15,915 --> 00:31:17,249 Samce goryli górskich 229 00:31:17,250 --> 00:31:20,044 są dwa razy większe od dorosłego człowieka. 230 00:31:25,133 --> 00:31:27,427 Są też wielokrotnie silniejsze. 231 00:31:35,476 --> 00:31:37,729 Walki mogą zakończyć się śmiercią. 232 00:32:03,129 --> 00:32:06,049 Ubwuzu wychodzi z tego starcia bez szwanku. 233 00:32:15,224 --> 00:32:17,769 Ale Gicurasiego nigdzie nie widać. 234 00:32:40,541 --> 00:32:43,252 Gicurasi przeżył. 235 00:32:45,129 --> 00:32:47,048 Ale został ciężko pobity. 236 00:32:48,299 --> 00:32:52,220 Upokorzony przez młodszego samca na oczach całego stada. 237 00:33:05,358 --> 00:33:07,401 Będąc samicą dominującą, 238 00:33:07,402 --> 00:33:11,364 Teta musi pokazać stadu, kogo wspiera. 239 00:33:20,748 --> 00:33:23,418 Odchodzi ze starszym samcem. 240 00:33:26,879 --> 00:33:28,840 A stado podąża za nimi. 241 00:33:32,927 --> 00:33:35,387 Po pięciu latach przewodzenia stadu 242 00:33:35,388 --> 00:33:38,558 Gicurasi zaskarbił sobie jego lojalność. 243 00:33:44,856 --> 00:33:47,775 Ubwuzu został odrzucony. 244 00:33:54,532 --> 00:33:58,286 Nie każdy srebrnogrzbiety nadaje się na lidera. 245 00:33:59,954 --> 00:34:03,958 O sukcesie bądź porażce decyduje charakter. 246 00:34:10,256 --> 00:34:13,051 Znałem Pabla jedynie jako trzylatka. 247 00:34:13,551 --> 00:34:17,930 Ale już wtedy było jasne, że ma niezwykłą osobowość. 248 00:34:19,557 --> 00:34:22,852 Adoptowany i wychowany przez silnego samca, 249 00:34:23,436 --> 00:34:27,815 w wieku 18 lat Pablo był gotów stać się samodzielnym przywódcą. 250 00:34:29,317 --> 00:34:33,779 {\an8}PABLO LAT 18 251 00:34:33,780 --> 00:34:36,490 Odłączył się, by stworzyć własne stado, 252 00:34:36,491 --> 00:34:37,992 czyli stado Pabla. 253 00:34:42,830 --> 00:34:47,334 Jednak Pablo był nietypowym przywódcą. 254 00:34:47,335 --> 00:34:50,087 Gdy na pojedynek wyzwał go inny samiec 255 00:34:50,088 --> 00:34:51,880 z jego stada, 256 00:34:51,881 --> 00:34:53,216 zamiast z nim walczyć, 257 00:34:53,716 --> 00:34:58,096 Pablo skorzystał z okazji, by zawrzeć z nim potężny sojusz. 258 00:34:59,347 --> 00:35:03,600 Zastępując agresję współpracą, 259 00:35:03,601 --> 00:35:08,022 wspólnymi siłami jeszcze bardziej wzmocnili stado. 260 00:35:10,483 --> 00:35:14,486 W szczytowym momencie stado Pabla liczyło 65 osobników 261 00:35:14,487 --> 00:35:17,073 i było największym znanym w historii. 262 00:35:39,011 --> 00:35:44,892 Wśród nich dorastał młody samiec, który z czasem sam został przywódcą. 263 00:35:47,103 --> 00:35:48,437 Gicurasi. 264 00:35:59,282 --> 00:36:03,578 Ale dziś jego przywództwo jest podważane. 265 00:36:05,496 --> 00:36:08,374 Pytanie brzmi: czy Gicurasi stawi opór, 266 00:36:08,875 --> 00:36:12,336 czy może nauczyć się współpracować z Ubwuzu? 267 00:36:36,819 --> 00:36:39,905 Mimo że wygrał walkę z Gicurasim, 268 00:36:39,906 --> 00:36:45,244 Ubwuzu nadal nie został uznany za przywódcę przez resztę stada. 269 00:36:48,164 --> 00:36:49,415 Ani przez Tetę. 270 00:36:50,666 --> 00:36:53,544 Bez wsparcia dominującej samicy, 271 00:36:54,378 --> 00:36:57,465 Ubwuzu może nigdy nie zyskać przychylności stada. 272 00:37:42,260 --> 00:37:45,513 Teta chyba jednak przechodzi na drugą stronę. 273 00:37:50,810 --> 00:37:55,314 Opuszczając Gicurasiego i przyłączając się do Ubwuzu, 274 00:37:57,566 --> 00:38:01,529 daje jasny sygnał, że teraz wspiera młodszego samca. 275 00:38:20,548 --> 00:38:23,968 Gicurasi ustępuje. 276 00:38:57,960 --> 00:39:02,757 Teraz Ubwuzu przewodzi stadu Pabla. 277 00:39:03,716 --> 00:39:05,760 Ale to dopiero początek. 278 00:39:08,220 --> 00:39:10,848 Przejęcie przywództwa to jedno. 279 00:39:12,892 --> 00:39:16,395 Utrzymanie władzy i zapewnienie stadu bezpieczeństwa 280 00:39:17,355 --> 00:39:18,773 to zupełnie inna sprawa. 281 00:39:50,971 --> 00:39:53,933 W grupie pojawiła się nowa samica. 282 00:39:55,101 --> 00:39:59,105 To imigrantka z drugiej strony góry. 283 00:40:02,525 --> 00:40:05,944 {\an8}Inyange porzuciła rodzinę, w której się urodziła 284 00:40:05,945 --> 00:40:08,154 {\an8}i dołączyła do stada Pabla, 285 00:40:08,155 --> 00:40:11,282 {\an8}żeby założyć własną rodzinę. 286 00:40:11,283 --> 00:40:12,410 {\an8}INYANGE LAT 6 287 00:40:14,036 --> 00:40:18,164 To trudna decyzja, ale jest podyktowana instynktem 288 00:40:18,165 --> 00:40:20,709 i pozwala uniknąć chowu wsobnego. 289 00:40:23,212 --> 00:40:26,465 Inyange musi zbudować tu swoje relacje, 290 00:40:26,966 --> 00:40:29,969 ale na razie pozostaje obca 291 00:40:31,846 --> 00:40:33,806 i musi być bardzo ostrożna. 292 00:41:19,727 --> 00:41:24,982 Ubwuzu i Gicurasi uczą się nowej relacji. 293 00:41:28,194 --> 00:41:30,862 Ubwuzu jako przywódca 294 00:41:30,863 --> 00:41:33,824 musi nauczyć się powściągać agresję. 295 00:41:34,909 --> 00:41:39,288 A Gicurasi – uszanować jego władzę. 296 00:41:45,336 --> 00:41:47,171 Stosunki są nadal napięte, 297 00:41:48,088 --> 00:41:53,093 ale ich mowa ciała sugeruje, że nawiązuje się pewna współpraca, 298 00:41:54,470 --> 00:41:57,640 co uspokaja pozostałych członków stada. 299 00:42:44,478 --> 00:42:48,107 Kiedy goryle powoli zapadają w sen, 300 00:42:50,985 --> 00:42:54,821 w łańcuchu czułych fizycznych kontaktów można wyraźnie zauważyć 301 00:42:54,822 --> 00:42:58,909 głębokie poczucie wspólnoty i przynależności do jednej grupy. 302 00:43:03,205 --> 00:43:09,336 To bliskie i wyjątkowe więzi tej zwartej rodziny goryli. 303 00:43:18,929 --> 00:43:23,726 Młodsi członkowie stada nie śpią jednak długo. 304 00:43:33,652 --> 00:43:36,238 Ubi też się budzi. 305 00:43:46,248 --> 00:43:49,960 Oddala się od matki, żeby pozwiedzać okolicę. 306 00:44:02,473 --> 00:44:06,810 Imfura dochodzi do siebie po kolejnym laniu. 307 00:44:20,532 --> 00:44:25,537 Praktycznie utracił wszelki kontakt ze stadem. 308 00:44:28,540 --> 00:44:33,712 Jego jedynym przyjacielem jest już chyba tylko Ubi. 309 00:44:48,686 --> 00:44:51,438 Ale coś jest nie tak. 310 00:45:15,462 --> 00:45:18,215 Matka Ubiego jest w pobliżu. 311 00:45:34,606 --> 00:45:38,110 I daje Imfurze jasny sygnał. 312 00:45:38,819 --> 00:45:41,947 „Trzymaj się z dala od mojego dziecka”. 313 00:46:00,799 --> 00:46:04,845 Wszyscy odwracają się od Imfury. 314 00:46:35,375 --> 00:46:38,461 Nowo przybyła samica Inyange 315 00:46:38,462 --> 00:46:41,423 od jakiegoś czasu uważnie obserwuje stado. 316 00:46:42,341 --> 00:46:43,967 Zwłaszcza Tetę. 317 00:46:46,720 --> 00:46:48,262 To samica dominująca, 318 00:46:48,263 --> 00:46:52,267 więc jej relacje z Inyange mogą być dla młodej samicy kluczowe. 319 00:47:04,571 --> 00:47:08,908 Jeśli Teta pozwoli jej zbliżyć się do swojej rodziny, 320 00:47:08,909 --> 00:47:12,204 reszta stada przyjmie to jako oczywisty sygnał. 321 00:47:22,548 --> 00:47:25,634 Wygląda na to, że Teta ją akceptuje. 322 00:47:29,930 --> 00:47:33,600 A nawet ufa jej na tyle, by pozwolić jej potrzymać swoje młode. 323 00:47:37,813 --> 00:47:40,523 Młode samice robią to instynktownie. 324 00:47:40,524 --> 00:47:43,235 To przygotowanie do macierzyństwa. 325 00:47:54,246 --> 00:47:57,623 Przybycie Inyange to dobry znak 326 00:47:57,624 --> 00:48:01,670 zarówno dla stada Pabla, jak i Ubwuzu. 327 00:48:05,674 --> 00:48:08,886 Goryle nieustannie dążą do rozrostu swoich rodzin. 328 00:48:10,387 --> 00:48:12,389 W końcu w kupie siła. 329 00:48:27,571 --> 00:48:31,783 Inyange trafiła do stada w wyjątkowo dobrym momencie. 330 00:48:34,286 --> 00:48:39,958 Ubwuzu, jako nowy przywódca, chce mieć własne potomstwo. 331 00:49:06,401 --> 00:49:08,737 A skoro pojawiają się nowe samice 332 00:49:10,948 --> 00:49:13,450 i wkrótce mogą urodzić się nowe młode, 333 00:49:15,410 --> 00:49:17,328 stado ma szansę się rozrosnąć 334 00:49:17,329 --> 00:49:21,375 i umocnić się pod przywództwem Ubwuzu. 335 00:49:53,323 --> 00:49:58,787 Imfura od wielu miesięcy jest wykluczony z życia w stadzie. 336 00:50:12,300 --> 00:50:16,847 Teraz samotnie schodzi ze zbocza góry. 337 00:50:23,854 --> 00:50:28,191 Granicę lasu zamieszkałego przez goryli wyznacza widoczny mur. 338 00:50:36,616 --> 00:50:40,454 Imfura dotarł na skraj ich świata. 339 00:51:07,731 --> 00:51:11,443 Przekroczył granicę i wszedł do ludzkiego świata. 340 00:51:16,656 --> 00:51:19,868 To tereny zamieszkałe przez ludzi od wielu tysięcy lat. 341 00:51:23,413 --> 00:51:26,541 Oni również są zależni od tej ziemi. 342 00:52:06,331 --> 00:52:09,208 Relacje między ludźmi a gorylami 343 00:52:09,209 --> 00:52:11,169 zawsze były trudne. 344 00:52:11,670 --> 00:52:14,463 Gdy prawie 50 lat temu odwiedziłem Rwandę, 345 00:52:14,464 --> 00:52:19,510 kłusownictwo niemal doprowadziło do wyginięcia całej populacji goryli. 346 00:52:19,511 --> 00:52:24,766 W górach Wirunga pozostało ich zaledwie około 250. 347 00:52:30,981 --> 00:52:33,899 Dziś goryle górskie mogłyby już nie istnieć, 348 00:52:33,900 --> 00:52:36,570 gdyby nie Dian Fossey. 349 00:52:44,744 --> 00:52:49,916 Kiedy kłusownicy zaczęli zabijać goryle, które Dian tak pokochała, 350 00:52:51,543 --> 00:52:54,045 poświęciła ona swoje życie, by je chronić… 351 00:52:56,339 --> 00:52:57,966 za wszelką cenę. 352 00:53:03,471 --> 00:53:05,723 {\an8}NIKT BARDZIEJ NIE KOCHAŁ GORYLI 353 00:53:05,724 --> 00:53:07,933 {\an8}Nawet po jej śmierci 354 00:53:07,934 --> 00:53:11,188 {\an8}kontynuowano jej pionierskie badania nad gorylami. 355 00:53:13,940 --> 00:53:15,274 Z biegiem lat 356 00:53:15,275 --> 00:53:18,737 pojawiło się wiele nowych osób pragnących chronić goryle 357 00:53:20,197 --> 00:53:23,658 w samej Rwandzie, jak i poza nią. 358 00:53:26,119 --> 00:53:30,498 Z czasem wysiłki na rzecz ochrony goryli zaczęły przynosić wymierne efekty. 359 00:53:39,633 --> 00:53:44,012 Dziś populacja goryli w Rwandzie w dużej mierze się odrodziła. 360 00:53:49,726 --> 00:53:52,646 Ale choć ich liczebność wzrosła, 361 00:53:54,105 --> 00:53:56,233 to góry pozostały takie same. 362 00:54:07,244 --> 00:54:09,746 Co to oznacza dla Imfury? 363 00:54:13,875 --> 00:54:15,919 I co ma teraz zrobić? 364 00:54:20,548 --> 00:54:23,802 Wiele goryli zamieszkuje teraz ten sam, niewielki teren. 365 00:54:24,302 --> 00:54:30,100 Zmienia to ich zachowania i wzajemne relacje. 366 00:54:35,230 --> 00:54:39,359 Imfura nie jest już mile widziany w stadzie Pabla. 367 00:54:42,237 --> 00:54:44,197 Wspiął się na szczyt góry… 368 00:54:45,615 --> 00:54:47,909 i zszedł na sam dół. 369 00:54:51,955 --> 00:54:54,499 Kończą mu się możliwości. 370 00:55:06,803 --> 00:55:11,224 Być może jego przeznaczeniem jest bycie samotnym srebrnogrzbietym, 371 00:55:12,225 --> 00:55:15,895 a to najbardziej nieprzewidywalne osobniki w tych górach. 372 00:55:52,307 --> 00:55:56,144 Ubwuzu umocnił swoją pozycję na szczycie. 373 00:55:58,730 --> 00:56:02,609 Grupa jest stabilna i się rozrasta. 374 00:56:06,237 --> 00:56:08,948 Pojawiły się dwa nowo narodzone młode. 375 00:56:12,869 --> 00:56:15,288 Jedno z nich należy do Inyange. 376 00:56:17,207 --> 00:56:20,293 To pierwszy potomek Ubwuzu jako przywódcy. 377 00:56:25,924 --> 00:56:29,636 Noworodki goryli są całkowicie uzależnione od matek. 378 00:56:31,513 --> 00:56:35,642 A matki są bezgranicznie oddane swojemu potomstwu. 379 00:56:39,479 --> 00:56:43,566 Przez pierwsze miesiące życia są ze sobą nierozłączni. 380 00:56:56,371 --> 00:56:59,581 Inyange po raz pierwszy została matką. 381 00:56:59,582 --> 00:57:02,460 Nic więc dziwnego, że jest zdenerwowana. 382 00:57:11,386 --> 00:57:14,722 Ubwuzu bacznie jej pilnuje. 383 00:57:15,598 --> 00:57:18,351 I zapewnia jej doskonałą ochronę. 384 00:57:25,525 --> 00:57:28,068 Ale jest też dominującym samcem, 385 00:57:28,069 --> 00:57:31,531 więc nie może jedynie pilnować Inyange. 386 00:57:33,032 --> 00:57:36,744 Inne samice również pragną, by poświęcił im swoją uwagę. 387 00:57:46,546 --> 00:57:50,216 Takie zachowanie to zaproszenie do kopulacji. 388 00:58:06,483 --> 00:58:08,234 Ubwuzu je przyjmuje 389 00:58:09,777 --> 00:58:13,156 i zostawia grupę bez opieki. 390 00:58:52,654 --> 00:58:55,447 Kiedy Ubwuzu był zajęty, 391 00:58:55,448 --> 00:58:58,076 wydarzyło się coś strasznego. 392 00:59:15,552 --> 00:59:19,264 Dziecko Inyange zostało zabite. 393 00:59:27,313 --> 00:59:32,277 Obrażenia maleństwa świadczą o tym, że sprawcą był inny goryl. 394 01:00:12,442 --> 01:00:16,362 Pozostałe samice gromadzą się wokół zrozpaczonej matki. 395 01:00:29,208 --> 01:00:33,254 Tylko Inyange wie, co się stało… 396 01:00:36,549 --> 01:00:38,718 i kto jest za to odpowiedzialny. 397 01:00:43,806 --> 01:00:46,601 Choć dopiero niedawno dołączyła do stada, 398 01:00:47,185 --> 01:00:50,897 jej strata wydaje się poruszać wszystkich. 399 01:01:11,334 --> 01:01:14,295 Inyange oddaliła się od stada, 400 01:01:17,840 --> 01:01:20,259 ale przynajmniej nie jest sama. 401 01:01:24,806 --> 01:01:27,517 Ubwuzu był ojcem maleństwa. 402 01:01:30,645 --> 01:01:34,148 Ale nie zdołał obronić Inyange i ich dziecka. 403 01:02:05,346 --> 01:02:10,351 Cztery dni temu zostało zabite maleństwo Inyange. 404 01:02:12,186 --> 01:02:14,813 Utrata młodego w takich okolicznościach 405 01:02:14,814 --> 01:02:18,359 może zachwiać zaufaniem do przywódcy, 406 01:02:20,194 --> 01:02:22,905 a nawet doprowadzić do rozpadu stada. 407 01:02:30,788 --> 01:02:34,500 Ale na razie goryle gromadzą się wokół Ubwuzu, 408 01:02:36,127 --> 01:02:39,380 a Inyange trwa przy jego boku. 409 01:02:49,932 --> 01:02:52,351 Coś ją zaniepokoiło. 410 01:02:59,400 --> 01:03:01,861 Imfura powrócił. 411 01:03:04,781 --> 01:03:08,910 Jej reakcja mówi Ubwuzu wszystko. 412 01:03:09,410 --> 01:03:13,164 To Imfura zabił dziecko Inyange. 413 01:03:16,501 --> 01:03:19,295 A teraz stanowi zagrożenie dla wszystkich. 414 01:03:27,345 --> 01:03:29,013 Ubwuzu przypuszcza atak. 415 01:03:40,566 --> 01:03:43,986 Ale teraz Imfura jest znacznie silniejszy. 416 01:03:50,701 --> 01:03:52,495 Gicurasi włącza się do walki. 417 01:04:14,100 --> 01:04:15,893 Imfura ucieka. 418 01:04:22,942 --> 01:04:24,735 Ale nie odszedł daleko. 419 01:04:30,491 --> 01:04:34,745 Choć przez ostatni rok był wykluczony z życia w stadzie, 420 01:04:35,913 --> 01:04:38,332 to nigdy tak naprawdę go nie opuścił. 421 01:04:44,380 --> 01:04:47,425 Ale teraz przekroczył granicę. 422 01:04:49,719 --> 01:04:53,097 Zabił członka własnej rodziny. 423 01:05:04,066 --> 01:05:07,904 Stado zbiera się wokół swojego przywódcy – Ubwuzu. 424 01:05:20,917 --> 01:05:24,462 Teraz Ubwuzu prowadzi ich na nową misję. 425 01:05:42,855 --> 01:05:46,317 Imfura wspina się na szczyt góry. 426 01:05:47,026 --> 01:05:49,028 Ale nie jest sam. 427 01:05:51,113 --> 01:05:53,324 Ubwuzu depcze mu po piętach 428 01:05:54,158 --> 01:05:57,662 z Tetą i Gicurasim u swego boku. 429 01:06:12,176 --> 01:06:15,721 Razem wypierają Imfurę ze swojego terytorium. 430 01:06:36,033 --> 01:06:41,539 Imfura samotnie wchodzi do kolejnej doliny. 431 01:06:58,514 --> 01:07:01,726 Być może ten los zawsze był mu pisany. 432 01:07:03,853 --> 01:07:08,607 A może to zbyt wiele porażek jak na jednego goryla. 433 01:07:21,704 --> 01:07:26,459 Imfura może teraz latami błąkać się samotnie po górach. 434 01:07:28,711 --> 01:07:32,465 Albo pewnego dnia odnajdzie własną rodzinę. 435 01:07:35,009 --> 01:07:36,719 Czas pokaże. 436 01:08:10,127 --> 01:08:15,382 Za Imfurą będzie tęsknił przynajmniej jeden członek stada. 437 01:08:19,637 --> 01:08:25,518 Ubi jest chyba za młody, by zrozumieć, co się wydarzyło. 438 01:08:27,937 --> 01:08:30,856 Ale Imfura był jego przyjacielem. 439 01:08:31,982 --> 01:08:35,236 A teraz jego przyjaciel odszedł. 440 01:08:51,252 --> 01:08:56,132 Jednak Ubi, podobnie jak mały Pablo, potrafi się dostosować. 441 01:08:57,341 --> 01:09:01,720 I postanowił znaleźć sobie nowego, dużego przyjaciela. 442 01:09:08,018 --> 01:09:09,103 Ubwuzu. 443 01:09:22,950 --> 01:09:26,120 Dla Ubwuzu był to rok prób, 444 01:09:26,787 --> 01:09:29,165 ale samiec ten dorósł do roli przywódcy. 445 01:09:33,460 --> 01:09:38,632 Być może teraz właśnie najbardziej potrzebuje przyjaźni z Ubim. 446 01:10:02,823 --> 01:10:06,243 Gicurasi nie jest już przywódcą stada, 447 01:10:06,744 --> 01:10:08,953 ale odnalazł dla siebie nową rolę. 448 01:10:08,954 --> 01:10:12,750 Teraz wspiera młodszego i silniejszego srebrnogrzbietego. 449 01:10:14,710 --> 01:10:19,423 Ma dużą wiedzę i będzie dla Ubwuzu nieocenioną pomocą. 450 01:10:22,051 --> 01:10:26,180 To może być najważniejsza rola w jego życiu. 451 01:10:36,190 --> 01:10:42,071 Teta odegrała kluczową rolę w procesie zmiany przywództwa w stadzie. 452 01:10:42,988 --> 01:10:45,908 Ona i jej rodzina mają się dobrze. 453 01:10:49,411 --> 01:10:52,790 Jej dziecko ma już prawie dwa lata. 454 01:10:56,126 --> 01:10:58,671 Jest coraz silniejsze… 455 01:10:59,880 --> 01:11:01,423 i wyrabia swój charakter. 456 01:11:20,901 --> 01:11:23,570 Inyange przeszła trudny czas. 457 01:11:24,321 --> 01:11:26,447 Straciła pierwsze dziecko 458 01:11:26,448 --> 01:11:31,787 i ta śmierć bez wątpienia pozostawiła głęboki ślad w jej sercu. 459 01:11:33,580 --> 01:11:38,127 Ale teraz jest już pełnoprawną członkinią stada Pabla… 460 01:11:42,423 --> 01:11:47,469 i częścią czegoś, co stanowi fundament życia goryli. 461 01:11:53,309 --> 01:11:54,476 Rodziny. 462 01:12:04,486 --> 01:12:08,073 Stado Pabla nie jest rodziną idealną. 463 01:12:09,908 --> 01:12:11,535 Żadna taka nie jest. 464 01:12:16,999 --> 01:12:21,503 Ale razem przetrwali bardzo trudne chwile. 465 01:12:27,926 --> 01:12:32,056 Przyszłość rysuje się w jasnych barwach – zarówno dla stada Pabla… 466 01:12:36,018 --> 01:12:39,646 jak i dla całego gatunku. 467 01:12:47,696 --> 01:12:53,744 Dziś góry Wirunga zamieszkuje ponad 600 goryli górskich. 468 01:12:54,620 --> 01:12:59,750 Od mojej wizyty niemal 50 lat temu ich populacja wzrosła ponad dwukrotnie. 469 01:13:12,721 --> 01:13:17,059 To jeden z największych znanych mi sukcesów w kwestii ochrony przyrody. 470 01:13:22,356 --> 01:13:25,316 A może to zasługa głębokiego poczucia więzi, 471 01:13:25,317 --> 01:13:28,028 jakie ludzie odczuwają wobec goryli. 472 01:13:28,987 --> 01:13:33,534 To więź, która została ze mną przez całe życie. 473 01:13:37,704 --> 01:13:42,209 A wszystko zaczęło się od jednego, wyjątkowego goryla. 474 01:13:47,464 --> 01:13:49,842 Pomimo trudnych początków 475 01:13:50,717 --> 01:13:54,805 Pablo wyrósł na silnego i charyzmatycznego przywódcę stada. 476 01:14:00,227 --> 01:14:05,274 Pozostał oddany rodzinie do samego końca. 477 01:14:11,488 --> 01:14:15,617 To jedne z ostatnich znanych ujęć Pabla. 478 01:14:17,911 --> 01:14:20,121 W wieku 33 lat, 479 01:14:20,122 --> 01:14:23,417 broniąc swojego stada przed rywalem, 480 01:14:23,917 --> 01:14:26,837 ten wspaniały samiec oddał swoje życie. 481 01:14:30,340 --> 01:14:32,801 Nigdy go nie zapomnę… 482 01:14:36,013 --> 01:14:38,974 ani tego, jaki miał na mnie wpływ. 483 01:14:43,520 --> 01:14:45,188 {\an8}Zawsze powtarzam, 484 01:14:45,189 --> 01:14:49,859 że wymiana spojrzeń z gorylem niesie za sobą więcej znaczenia, 485 01:14:49,860 --> 01:14:52,404 niż w przypadku innych zwierząt. 486 01:14:53,155 --> 01:14:54,573 I podtrzymuję te słowa. 487 01:14:55,073 --> 01:14:56,617 Myślę, że to prawda. 488 01:16:34,339 --> 01:16:37,009 Napisy: Wojciech Matyszkiewicz