1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.BZ

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.BZ

3
00:00:21,396 --> 00:00:23,732
Ik heb in mijn leven…

4
00:00:24,232 --> 00:00:27,610
…veel bijzondere plekken bezocht.

5
00:00:31,531 --> 00:00:34,909
Ik heb veel fascinerende wezens ontmoet.

6
00:00:37,495 --> 00:00:42,834
Maar met sommige
voelde ik een bijzonder diepe band.

7
00:00:52,385 --> 00:00:55,055
Ze bezitten een kracht…

8
00:00:57,098 --> 00:00:59,851
…die de onze ver overstijgt.

9
00:01:02,187 --> 00:01:03,937
Maar als ik naar ze kijk…

10
00:01:03,938 --> 00:01:08,568
…is het niet hun grootte en kracht
die me met ontzag vervult.

11
00:01:09,360 --> 00:01:14,656
Maar de intelligentie en het bewustzijn
in hun blik…

12
00:01:14,657 --> 00:01:17,160
…als zij naar mij kijken.

13
00:01:23,958 --> 00:01:30,381
Ze vullen me met een overweldigend gevoel
van verwondering en angst.

14
00:01:36,137 --> 00:01:38,640
Maar geen angst voor hen.

15
00:01:41,101 --> 00:01:46,231
De angst dat ik, wij,
misschien iets gemist hebben.

16
00:01:47,107 --> 00:01:49,192
Iets belangrijks.

17
00:01:50,735 --> 00:01:54,447
Een beter begrip voor wat,
en wie ze zijn…

18
00:01:57,325 --> 00:02:00,411
…en wat dat voor ons kan betekenen.

19
00:02:12,173 --> 00:02:14,300
HET LEVEN OP AARDE

20
00:02:18,513 --> 00:02:23,226
Ik herinner me nog de eerste keer
dat ik berggorilla's zag.

21
00:02:27,772 --> 00:02:31,401
'Maandag 9 januari, 1978.

22
00:02:33,945 --> 00:02:37,906
{\an8}De vulkanen van het Virungagebergte
liggen voor ons.

23
00:02:37,907 --> 00:02:39,993
{\an8}RWANDA
Oost-Afrika

24
00:02:43,830 --> 00:02:47,041
We beginnen aan onze
anderhalf uur durende tocht.

25
00:02:49,586 --> 00:02:55,717
Het struikgewas gaat langzaam over
in het hooggelegen regenwoud.

26
00:03:01,723 --> 00:03:05,310
Bomen met lange takken,
met dikke lagen epifyten.

27
00:03:07,812 --> 00:03:10,189
Groene lintvormige varens…

28
00:03:10,190 --> 00:03:13,776
…met overal van dat bleke Spaanse mos.

29
00:03:22,118 --> 00:03:26,122
We troffen een groep vrouwtjes
met jongen aan.

30
00:03:27,832 --> 00:03:31,044
En tot mijn verbazing
kon ik ze benaderen.'

31
00:03:40,803 --> 00:03:43,263
Dit was nooit mogelijk geweest…

32
00:03:43,264 --> 00:03:47,393
…zonder het pionierswerk
van Dian Fossey.

33
00:03:49,354 --> 00:03:52,148
Ze leefde tussen de gorilla's…

34
00:03:54,108 --> 00:03:58,196
…en bestudeerde de intieme details
van hun levens.

35
00:04:01,074 --> 00:04:04,993
Omdat wij deden
wat Dian ons had verteld…

36
00:04:04,994 --> 00:04:08,039
…accepteerden ze ons
onder dezelfde voorwaarden.

37
00:04:09,415 --> 00:04:12,876
'Ik moest eerst
een diepe grom laten horen.

38
00:04:12,877 --> 00:04:16,005
De geruststellende klank van:
Ik ben hier.'

39
00:04:21,552 --> 00:04:25,223
Hun zicht, hun gehoor,
en hun reukvermogen…

40
00:04:26,057 --> 00:04:28,142
…zijn gelijk aan het onze.

41
00:04:29,227 --> 00:04:31,729
Wij zien de wereld net als zij.

42
00:04:33,731 --> 00:04:38,568
Als je je kon losmaken
van je menselijke kenmerken…

43
00:04:38,569 --> 00:04:42,865
…en leven in de wereld
van een ander wezen…

44
00:04:43,533 --> 00:04:45,827
…dan ga ik voor de gorilla.

45
00:04:51,082 --> 00:04:54,710
Wat ik daar niet zeg, is dat…

46
00:04:54,711 --> 00:05:00,341
Dit zou geen film worden
over ontmoetingen met gorilla's.

47
00:05:01,217 --> 00:05:03,677
Wat we wilden laten zien…

48
00:05:03,678 --> 00:05:07,724
…was het belang
van de opponeerbare duim en wijsvinger.

49
00:05:10,226 --> 00:05:12,978
We dachten totaal niet
aan contact met ze.

50
00:05:12,979 --> 00:05:15,523
We wilden alleen maar over ze praten.

51
00:05:17,650 --> 00:05:21,153
Ze lagen op de grond
en ik draaide me om naar de camera.

52
00:05:21,154 --> 00:05:23,948
Ik voelde iets zwaars op mijn voeten.

53
00:05:24,449 --> 00:05:27,035
Ik keek omlaag en zag kleine Pablo.

54
00:05:29,120 --> 00:05:34,041
PABLO
3 jaar

55
00:05:34,042 --> 00:05:37,252
Ik was meteen klaar
met de evolutie van de vingers.

56
00:05:37,253 --> 00:05:38,838
Ik liet het gebeuren.

57
00:05:58,274 --> 00:06:00,609
Kijk nou naar dat wezentje.

58
00:06:00,610 --> 00:06:03,363
Dat wil je toch gewoon knuffelen.

59
00:06:04,530 --> 00:06:08,201
Het is gewoon een en al geluk.

60
00:06:13,081 --> 00:06:17,335
Veel mensen vinden dat
het belangrijkste stuk uit die serie.

61
00:06:18,044 --> 00:06:22,673
En misschien wel van mijn gefilmde leven.

62
00:06:24,300 --> 00:06:29,346
Er zit meer betekenis
en wederzijds begrip…

63
00:06:29,347 --> 00:06:33,017
…in het uitwisselen van een blik
met een gorilla…

64
00:06:34,310 --> 00:06:36,312
…dan met welk ander dier dan ook.

65
00:06:39,107 --> 00:06:43,861
Ik wist toen niet wat voor
ongelofelijk leven Pablo zou gaan leiden.

66
00:06:46,197 --> 00:06:48,991
Of wat zijn nalatenschap zou zijn.

67
00:06:52,161 --> 00:06:55,914
En nu krijg ik de kans
Pablo's verhaal te vertellen…

68
00:06:55,915 --> 00:06:57,958
…en dat van zijn nakomelingen…

69
00:06:57,959 --> 00:07:02,088
…die nog steeds
in het Virungagebergte leven.

70
00:07:13,683 --> 00:07:15,934
Bijna 50 jaar later…

71
00:07:15,935 --> 00:07:20,397
…staat deze gorillafamilie,
nu bekend als de Pablo-groep…

72
00:07:20,398 --> 00:07:23,109
…op een kruispunt in hun verhaal.

73
00:07:36,289 --> 00:07:41,543
De dominante zilverrug
en de leider van de groep is Gicurasi.

74
00:07:41,544 --> 00:07:44,005
GICURASI
27 jaar

75
00:07:55,892 --> 00:08:01,856
Hij is een van de oudste
en meest ervaren gorilla's op de berg.

76
00:08:07,528 --> 00:08:12,992
En de Pablo-groep kende een periode
van stabiliteit onder zijn leiderschap.

77
00:08:19,290 --> 00:08:24,712
Die stabiliteit dankt hij ook
aan zijn belangrijkste bondgenoot.

78
00:08:29,091 --> 00:08:32,093
{\an8}Teta is het dominante vrouwtje.

79
00:08:32,094 --> 00:08:35,681
{\an8}TETA
13 jaar

80
00:08:41,020 --> 00:08:43,813
De groep respecteert haar…

81
00:08:43,814 --> 00:08:45,942
…en volgt haar voorbeeld.

82
00:08:54,367 --> 00:08:56,619
Teta en Gicurasi…

83
00:08:57,537 --> 00:09:00,498
…delen een unieke band.

84
00:09:09,590 --> 00:09:12,133
Met haar aan zijn zij…

85
00:09:12,134 --> 00:09:16,639
…is hij al vijf jaar aan de macht.

86
00:09:37,827 --> 00:09:41,956
Zij vormen het hart
van deze gorillafamilie.

87
00:09:55,761 --> 00:10:01,017
Maar Gicurasi heeft zijn
fysieke hoogtepunt gehad.

88
00:10:03,769 --> 00:10:07,356
En zijn opvolgers staan in de rij.

89
00:10:11,485 --> 00:10:12,902
{\an8}Ubwuzu.

90
00:10:12,903 --> 00:10:15,655
{\an8}UBWUZU
17 jaar

91
00:10:15,656 --> 00:10:18,326
Een opkomende zilverrug.

92
00:10:20,828 --> 00:10:22,079
Heel groot.

93
00:10:23,372 --> 00:10:24,790
Heel sterk.

94
00:10:26,542 --> 00:10:29,253
Met eigen ambities.

95
00:10:33,716 --> 00:10:36,802
Gicurasi verliest zijn kracht…

96
00:10:40,765 --> 00:10:45,019
…en Ubwuzu wil de nieuwe leider worden.

97
00:11:09,043 --> 00:11:14,507
Maar op dit moment is de groep
gefixeerd op Teta's baby.

98
00:11:18,469 --> 00:11:20,387
Net als voor ons…

99
00:11:20,388 --> 00:11:23,891
…is een pasgeborene altijd fascinerend.

100
00:11:34,235 --> 00:11:37,071
Ze is pas een paar maanden oud…

101
00:11:37,655 --> 00:11:40,908
…dus Teta moet zorgen
dat haar niks overkomt.

102
00:11:42,159 --> 00:11:45,496
Zeker als het wat rumoerig wordt.

103
00:12:00,970 --> 00:12:04,682
Gorilla's van alle leeftijden
zijn dol op spelen.

104
00:12:13,441 --> 00:12:18,320
Het is belangrijk voor het smeden
en in stand houden van banden.

105
00:12:39,049 --> 00:12:43,471
Maar Ubwuzu is niet geïnteresseerd
in spelletjes.

106
00:12:52,021 --> 00:12:56,400
Hij is nu gefocust op Gicurasi.

107
00:12:59,445 --> 00:13:05,367
Hij is nu sterker dan het oudere mannetje
en klaar om hem te intimideren.

108
00:13:18,672 --> 00:13:23,052
Maar het leiden van een gorillagroep
is geen kwestie van brute kracht.

109
00:13:26,597 --> 00:13:31,060
Dat heb ik jaren geleden
wel gezien in Rwanda.

110
00:13:37,691 --> 00:13:41,237
'De dominante zilverrug is Beethoven,
zo'n 30 jaar oud.'

111
00:13:50,955 --> 00:13:53,165
Hij komt agressief over.

112
00:13:54,542 --> 00:13:57,085
Hij komt binnen, en hij is enorm.

113
00:13:57,086 --> 00:13:59,587
Ik bedoel vergeleken met jou.

114
00:13:59,588 --> 00:14:03,259
Eén klap met zijn vuist
en hij verbrijzelt je schedel.

115
00:14:06,136 --> 00:14:09,682
Maar gelukkig had Beethoven
ook een andere kant.

116
00:14:10,891 --> 00:14:15,396
En die toonde hij
in zijn relatie met kleine Pablo.

117
00:14:18,732 --> 00:14:22,986
Niet lang nadat ik hem had ontmoet,
verdween zijn moeder.

118
00:14:22,987 --> 00:14:26,532
En hij moest voor zichzelf zorgen.

119
00:14:32,121 --> 00:14:36,082
Voor een gorilla van Pablo's leeftijd
betekende dat…

120
00:14:36,083 --> 00:14:38,168
…vechten om te overleven.

121
00:14:39,295 --> 00:14:42,338
Maar toen gebeurde er iets opmerkelijks.

122
00:14:42,339 --> 00:14:47,469
Beethoven, de grote zilverrug,
nam hem onder zijn hoede.

123
00:14:53,934 --> 00:14:57,813
Hij probeerde voor hem te zorgen
zoals zijn moeder had gedaan.

124
00:15:03,777 --> 00:15:06,906
Pablo week niet meer van zijn zijde.

125
00:15:16,540 --> 00:15:18,042
Hij keek…

126
00:15:22,296 --> 00:15:23,923
…en hij leerde.

127
00:15:30,512 --> 00:15:33,140
Met Beethoven als vaderfiguur…

128
00:15:34,600 --> 00:15:36,936
…begon Pablo op te bloeien.

129
00:15:38,854 --> 00:15:44,026
Die relatie zou Pablo's leven
voorgoed veranderen.

130
00:15:53,744 --> 00:15:55,913
Net als die gorilla's van toen…

131
00:15:58,207 --> 00:16:03,253
…zien we verschillende karakters
in de huidige Pablo-groep.

132
00:16:08,300 --> 00:16:11,844
Eentje doet me zelfs denken aan Pablo.

133
00:16:11,845 --> 00:16:15,557
{\an8}UBI
2 jaar

134
00:16:19,269 --> 00:16:21,355
Hij lijkt niet alleen op hem…

135
00:16:22,815 --> 00:16:26,360
…hij is net zo onbevreesd en nieuwsgierig.

136
00:16:30,864 --> 00:16:36,120
Maar hij heeft een speciale fascinatie
voor één gorilla in het bijzonder.

137
00:16:39,164 --> 00:16:40,540
Imfura.

138
00:16:40,541 --> 00:16:43,961
IMFURA
14 jaar

139
00:16:58,892 --> 00:17:01,895
Imfura zit in een lastige leeftijd.

140
00:17:03,230 --> 00:17:05,857
Hij is bijna volwassen…

141
00:17:05,858 --> 00:17:09,903
…en op zijn rug zien we
de eerste zilveren haren.

142
00:17:12,114 --> 00:17:14,616
Maar hij is nog jong van geest.

143
00:17:30,883 --> 00:17:33,509
Gorilla's zijn sociale wezens.

144
00:17:33,510 --> 00:17:38,181
Ze leven in een netwerk
van verschillende relaties…

145
00:17:38,182 --> 00:17:41,142
…die ze vormen wie ze zijn…

146
00:17:41,143 --> 00:17:43,437
…en wie ze gaan worden.

147
00:17:48,692 --> 00:17:53,947
Imfura heeft een speelse
en zorgzame kant.

148
00:17:55,949 --> 00:17:59,912
Maar zijn grootte en kracht
zijn nieuw voor hem.

149
00:18:02,498 --> 00:18:05,334
En dat blijft niet onopgemerkt.

150
00:18:52,548 --> 00:18:57,261
Imfura is ernstig verwond door Ubwuzu.

151
00:19:00,139 --> 00:19:01,639
Dat lijkt wreed…

152
00:19:01,640 --> 00:19:05,435
…maar elke zilverrug
heeft een gewelddadige kant.

153
00:19:08,981 --> 00:19:14,820
Het is normaal voor Ubwuzu
om zijn concurrenten uit te schakelen.

154
00:19:18,782 --> 00:19:21,410
Maar Imfura is nog jong.

155
00:19:23,495 --> 00:19:26,582
Hij wist niet hoe hij
zichzelf moest verdedigen.

156
00:19:54,193 --> 00:19:57,321
De Pablo-groep wordt wakker.

157
00:20:07,831 --> 00:20:09,917
Op 4000 meter hoogte…

158
00:20:10,584 --> 00:20:14,338
…is dit de top van hun bergrijk.

159
00:20:46,703 --> 00:20:49,373
Ubwuzu gaat op pad.

160
00:20:55,003 --> 00:20:58,507
Vele zilverruggen hebben hier geheerst.

161
00:21:00,092 --> 00:21:04,221
En nu is Ubwuzu aan de beurt.

162
00:21:24,533 --> 00:21:28,578
Maar de rest van de groep
moet nog wel overtuigd worden…

163
00:21:29,329 --> 00:21:32,207
…en zijn frustratie neemt toe.

164
00:21:42,175 --> 00:21:44,303
Hij wil ze niet bang maken.

165
00:21:49,474 --> 00:21:53,061
Hij wil alleen laten zien
hoe beangstigend hij kan zijn.

166
00:21:54,479 --> 00:21:58,191
Hoe geschikt hij is als hun leider.

167
00:22:03,155 --> 00:22:05,490
Gicurasi kijkt toe.

168
00:22:07,492 --> 00:22:10,954
Maar om een of andere reden
doet hij niets.

169
00:22:20,672 --> 00:22:23,716
Als je naar gorilla's kijkt…

170
00:22:23,717 --> 00:22:28,597
…dan stel je je altijd voor
wat zij denken en voelen.

171
00:22:30,932 --> 00:22:32,392
Wat ze willen.

172
00:22:33,894 --> 00:22:36,063
Of wat ze van plan zijn.

173
00:22:40,984 --> 00:22:43,487
Zeker weten doe je het nooit.

174
00:22:46,490 --> 00:22:49,868
We kunnen alleen maar kijken
en het ons afvragen.

175
00:22:53,997 --> 00:22:57,666
Maar één ding staat wel vast.
Ondanks hun grootte…

176
00:22:57,667 --> 00:23:01,004
…zijn gorilla's complexe
en gevoelige wezens.

177
00:23:03,090 --> 00:23:07,052
{\an8}Ze zijn allemaal anders en hebben
hun eigen, unieke karakter.

178
00:23:13,392 --> 00:23:18,312
En net als wij worden ze gevormd
door hun levenservaringen.

179
00:23:18,313 --> 00:23:19,481
Goede…

180
00:23:20,524 --> 00:23:21,858
…en slechte.

181
00:23:41,044 --> 00:23:42,879
Imfura's wonden genezen…

182
00:23:45,048 --> 00:23:47,300
…maar hij blijft weg bij de groep.

183
00:24:02,315 --> 00:24:07,863
In deze fase van hun leven
kunnen mannetjes geïsoleerd raken.

184
00:24:14,536 --> 00:24:18,290
Zelfs hun eigen families
zijn dan op hun hoede.

185
00:24:28,133 --> 00:24:32,553
Jonge mannetjes kiezen er soms voor
hun groep te verlaten…

186
00:24:32,554 --> 00:24:35,015
…om hun eigen familie te stichten.

187
00:24:37,017 --> 00:24:41,688
En soms hebben ze geen andere keus
dan te vertrekken.

188
00:25:01,708 --> 00:25:04,252
Er zijn andere groepen daar.

189
00:25:05,504 --> 00:25:07,506
Imfura ziet ze niet…

190
00:25:09,049 --> 00:25:10,759
…maar hij hoort ze wel.

191
00:25:16,139 --> 00:25:21,353
Sommige zijn groter en sterker
dan de Pablo-groep.

192
00:25:36,326 --> 00:25:40,663
Met zulke grote aantallen
en zoveel zilverruggen…

193
00:25:40,664 --> 00:25:43,542
…komen geweldsuitbraken vaak voor.

194
00:25:51,508 --> 00:25:55,219
Betrapt worden door
een van die grote groepen…

195
00:25:55,220 --> 00:25:58,765
…kan zeer gevaarlijk zijn voor Imfura.

196
00:26:40,932 --> 00:26:44,644
Ubwuzu is op zoek naar eten,
met enkele familieleden.

197
00:26:52,110 --> 00:26:57,407
Het gebied van de Pablo-groep
beslaat zo'n acht vierkante kilometer.

198
00:26:59,326 --> 00:27:02,620
Het bevat diverse soorten planten…

199
00:27:02,621 --> 00:27:05,040
…die zij voornamelijk eten.

200
00:27:12,380 --> 00:27:15,508
Maar gorilla's zijn opportunistisch.

201
00:27:25,185 --> 00:27:28,647
En Ubwuzu heeft iets anders ontdekt.

202
00:27:42,869 --> 00:27:44,371
Mieren.

203
00:27:47,415 --> 00:27:51,378
Maar dit zijn legermieren,
met krachtige kaken.

204
00:28:02,263 --> 00:28:03,932
En ze bijten terug.

205
00:28:32,001 --> 00:28:34,254
Anderen worden erdoor aangetrokken.

206
00:28:56,901 --> 00:29:00,028
Een van de taken
van een dominante zilverrug…

207
00:29:00,029 --> 00:29:03,324
…is de groep
naar voedselrijke gebieden leiden.

208
00:29:13,418 --> 00:29:17,547
En belangrijker nog,
de groep bij elkaar houden.

209
00:29:25,805 --> 00:29:29,476
De invloed van Ubwuzu groeit.

210
00:29:41,863 --> 00:29:45,575
{\an8}Zilverruggen communiceren
op complexe wijze…

211
00:29:47,702 --> 00:29:50,914
{\an8}…en lichaamstaal
speelt een belangrijke rol.

212
00:30:03,551 --> 00:30:08,014
Je manier van zitten en bewegen
is veelzeggend.

213
00:30:19,317 --> 00:30:22,945
Ubwuzu daagt Gicurasi uit…

214
00:30:22,946 --> 00:30:25,740
…door op hem af te komen.

215
00:30:27,742 --> 00:30:31,788
Als leider van de groep
moet Gicurasi hem wegjagen.

216
00:30:33,540 --> 00:30:35,208
Maar hij doet niets.

217
00:30:39,462 --> 00:30:42,090
Teta kijkt aandachtig toe.

218
00:30:49,722 --> 00:30:54,435
Confrontaties tussen zilverruggen
kunnen snel escaleren.

219
00:30:58,773 --> 00:31:01,526
Ubwuzu valt aan.

220
00:31:15,999 --> 00:31:20,044
Zilverruggen zijn ruim twee keer zo groot
als een volwassen man.

221
00:31:25,133 --> 00:31:27,427
En vele malen sterker.

222
00:31:35,476 --> 00:31:37,729
Gevechten kunnen dodelijk aflopen.

223
00:32:03,129 --> 00:32:06,049
Ubwuzu komt er ongedeerd uit.

224
00:32:15,141 --> 00:32:17,894
Maar we zien geen teken van Gicurasi.

225
00:32:40,541 --> 00:32:43,336
Gicurasi heeft het gevecht overleefd.

226
00:32:45,129 --> 00:32:47,590
Maar hij is flink geraakt.

227
00:32:48,299 --> 00:32:52,428
Gedomineerd door het jongere mannetje
voor het oog van de groep.

228
00:33:05,358 --> 00:33:07,401
Als dominant vrouwtje…

229
00:33:07,402 --> 00:33:11,364
…moet Teta nu laten zien wie ze steunt.

230
00:33:20,748 --> 00:33:23,835
Ze gaat mee met het oudere mannetje.

231
00:33:26,879 --> 00:33:28,840
En de groep volgt.

232
00:33:32,927 --> 00:33:35,387
Na vijf jaar leiderschap…

233
00:33:35,388 --> 00:33:38,975
…heeft Gicurasi hun loyaliteit verdiend.

234
00:33:44,856 --> 00:33:47,775
Ubwuzu is afgewezen.

235
00:33:54,532 --> 00:33:58,286
Niet elke zilverrug is een geboren leider.

236
00:33:59,954 --> 00:34:04,292
Slagen of mislukken
hangt af van het karakter.

237
00:34:10,256 --> 00:34:13,550
Ik zag Pablo voor het eerst
toen hij drie was.

238
00:34:13,551 --> 00:34:17,930
Maar het was toen al duidelijk
dat hij een uniek personage was.

239
00:34:19,557 --> 00:34:22,852
Geadopteerd en opgevoed
door een machtige zilverrug…

240
00:34:23,436 --> 00:34:27,815
…was hij op zijn achttiende klaar
om zelf leider te worden.

241
00:34:29,317 --> 00:34:33,779
{\an8}PABLO
18 jaar

242
00:34:33,780 --> 00:34:36,490
Hij vormde zijn eigen groep.

243
00:34:36,491 --> 00:34:37,992
De Pablo-groep.

244
00:34:42,830 --> 00:34:47,334
Maar Pablo was een ander soort leider.

245
00:34:47,335 --> 00:34:51,880
Toen hij werd uitgedaagd
door een rivaal uit zijn groep…

246
00:34:51,881 --> 00:34:53,757
…ging hij niet vechten…

247
00:34:53,758 --> 00:34:58,096
…maar besloot hij met hem
een bondgenootschap te vormen.

248
00:34:59,347 --> 00:35:04,643
Door agressie te vervangen
door samenwerking…

249
00:35:04,644 --> 00:35:08,022
…maakten ze de groep veel sterker.

250
00:35:10,483 --> 00:35:14,486
Op hun hoogtepunt
bestonden ze uit 65 gorilla's.

251
00:35:14,487 --> 00:35:17,073
De grootste groep berggorilla's ooit.

252
00:35:39,011 --> 00:35:44,892
En onder hen was een jong mannetje
die ooit zelf leider zou worden.

253
00:35:47,103 --> 00:35:48,437
Gicurasi.

254
00:35:59,282 --> 00:36:03,744
Maar nu wordt
de dominantie van Gicurasi uitgedaagd.

255
00:36:05,413 --> 00:36:08,374
De vraag is nu: Vecht hij terug…

256
00:36:08,875 --> 00:36:12,336
…of kan hij samenwerken met Ubwuzu?

257
00:36:36,819 --> 00:36:39,905
Ondanks de overwinning op Gicurasi…

258
00:36:39,906 --> 00:36:45,244
…wordt Ubwuzu nog steeds niet erkend
door de rest van de groep.

259
00:36:48,164 --> 00:36:49,624
Of door Teta.

260
00:36:50,666 --> 00:36:53,544
Zonder de steun
van het dominante vrouwtje…

261
00:36:54,378 --> 00:36:57,465
…zal Ubwuzu nooit de groep
voor zich winnen.

262
00:37:42,260 --> 00:37:45,638
Maar Teta's trouw lijkt te veranderen.

263
00:37:50,810 --> 00:37:55,314
Door Gicurasi te verlaten
en voor Ubwuzu te kiezen…

264
00:37:57,566 --> 00:38:01,612
…geeft ze aan
dat ze het jongere mannetje steunt.

265
00:38:20,548 --> 00:38:23,968
En Gicurasi maakt plaats.

266
00:38:57,960 --> 00:39:02,757
Ubwuzu is nu de leider
van de Pablo-groep.

267
00:39:03,716 --> 00:39:05,760
Maar dat is slechts het begin.

268
00:39:08,220 --> 00:39:10,848
Het leiderschap overnemen is één ding.

269
00:39:12,892 --> 00:39:18,522
Maar aan de top blijven en over
iedereen waken, is wat anders.

270
00:39:50,971 --> 00:39:53,933
Er verschijnt een nieuwkomer.

271
00:39:55,101 --> 00:39:59,105
Een vrouwtje
van de andere kant van de berg.

272
00:40:02,525 --> 00:40:08,029
{\an8}Inyange heeft haar groep verlaten
en zich aangesloten bij de Pablo-groep.

273
00:40:08,030 --> 00:40:10,949
{\an8}Om zelf een familie stichten.

274
00:40:10,950 --> 00:40:12,368
INYANGE
6 jaar

275
00:40:14,036 --> 00:40:18,164
Een ingewikkelde actie,
gedreven door instinct.

276
00:40:18,165 --> 00:40:20,709
En het voorkomt inteelt.

277
00:40:23,212 --> 00:40:26,881
Ze moet hier nieuwe relaties aangaan…

278
00:40:26,882 --> 00:40:30,386
…maar voor de groep
is ze nog een vreemde.

279
00:40:31,846 --> 00:40:33,806
Ze moet dus voorzichtig zijn.

280
00:41:19,727 --> 00:41:24,982
Ubwuzu en Gicurasi passen zich aan
aan hun nieuwe relatie.

281
00:41:28,194 --> 00:41:30,862
Nu Ubwuzu de leiding heeft…

282
00:41:30,863 --> 00:41:33,824
…moet hij leren
zijn agressie te temperen…

283
00:41:34,909 --> 00:41:39,288
…en Gicurasi moet leren
zijn gezag te respecteren.

284
00:41:45,336 --> 00:41:47,171
Een gespannen situatie.

285
00:41:48,088 --> 00:41:53,093
Maar hun lichaamstaal laat zien
dat de samenwerking zich ontwikkelt.

286
00:41:54,470 --> 00:41:57,640
En dat stelt de rest op hun gemak.

287
00:42:44,478 --> 00:42:48,107
Of ze nou in of uit dromenland zijn…

288
00:42:50,985 --> 00:42:54,821
…ze uiten een sterk gevoel
van saamhorigheid…

289
00:42:54,822 --> 00:42:59,326
…door een aaneenschakeling
van fysieke contacten.

290
00:43:03,205 --> 00:43:09,336
De intieme en onmiskenbare banden
van een hechte gorillafamilie.

291
00:43:18,929 --> 00:43:23,726
De jongere leden van de groep
rusten niet zolang.

292
00:43:33,652 --> 00:43:36,238
Ubi roert zich ook.

293
00:43:46,248 --> 00:43:50,169
Hij verlaat zijn moeder
om op ontdekkingstocht te gaan.

294
00:44:02,473 --> 00:44:06,810
Imfura herstelt van weer een pak slaag.

295
00:44:20,532 --> 00:44:25,621
Hij heeft nu bijna
geen enkel contact met de groep meer.

296
00:44:28,540 --> 00:44:33,712
Het lijkt erop dat Imfura
alleen nog Ubi als vriend heeft.

297
00:44:48,686 --> 00:44:51,438
Maar het zit niet helemaal goed.

298
00:45:15,462 --> 00:45:18,215
Ubi's moeder is in de buurt.

299
00:45:34,606 --> 00:45:38,110
Ze lijkt Imfura
iets duidelijk te willen maken.

300
00:45:38,819 --> 00:45:41,947
'Blijf bij mijn baby vandaan.'

301
00:46:00,799 --> 00:46:04,845
Iedereen keert Imfura de rug toe.

302
00:46:35,375 --> 00:46:38,461
Inyange, het nieuwe vrouwtje…

303
00:46:38,462 --> 00:46:41,423
…heeft de groep een tijdje geobserveerd.

304
00:46:42,341 --> 00:46:44,092
Met name Teta.

305
00:46:46,720 --> 00:46:48,262
Een dominant vrouwtje…

306
00:46:48,263 --> 00:46:52,267
…kan een belangrijke relatie zijn
voor Inyange.

307
00:47:04,571 --> 00:47:08,908
Als Teta het toestaat
dat Inyange dicht bij haar familie komt…

308
00:47:08,909 --> 00:47:12,204
…dan stuurt dat een bericht naar de groep.

309
00:47:22,548 --> 00:47:25,634
En het lijkt erop
dat Teta haar welkom heet.

310
00:47:29,972 --> 00:47:33,350
Ze laat Inyange
zelfs haar baby vasthouden.

311
00:47:37,813 --> 00:47:40,523
Jonge vrouwtjes doen dat instinctief…

312
00:47:40,524 --> 00:47:43,360
…als voorbereiding op het moederschap.

313
00:47:54,246 --> 00:47:57,623
Inyange's komst is een positief teken…

314
00:47:57,624 --> 00:48:01,753
…voor zowel de Pablo-groep als Ubwuzu.

315
00:48:05,674 --> 00:48:08,886
Gorillafamilies willen altijd groeien.

316
00:48:10,387 --> 00:48:12,389
Hoe meer, hoe sterker.

317
00:48:27,571 --> 00:48:31,783
Inyange verscheen ook
op een bijzonder goed moment.

318
00:48:34,286 --> 00:48:39,958
Ubwuzu, de nieuwe leider,
wil graag voor nageslacht zorgen.

319
00:49:06,401 --> 00:49:08,987
Met de komst van nieuwe vrouwtjes…

320
00:49:10,948 --> 00:49:13,450
…en hopelijk dus nieuwe baby's…

321
00:49:15,410 --> 00:49:17,328
…zal de groep groeien…

322
00:49:17,329 --> 00:49:21,375
…en sterker worden
onder Ubwuzu's leiding.

323
00:49:53,323 --> 00:49:58,787
Imfura is al maanden uitgesloten
van het groepsleven.

324
00:50:12,300 --> 00:50:16,847
Hij daalt de berg af, helemaal alleen.

325
00:50:23,854 --> 00:50:28,191
Een muur markeert de grens
van het gorillabos.

326
00:50:36,616 --> 00:50:40,579
Imfura is aangekomen
bij de rand van hun wereld.

327
00:51:07,731 --> 00:51:11,443
Hij is nu in de mensenwereld.

328
00:51:16,656 --> 00:51:19,868
Mensen wonen hier al duizenden jaren.

329
00:51:23,413 --> 00:51:26,541
En ook zij zijn afhankelijk van het land.

330
00:52:06,331 --> 00:52:11,169
De relatie tussen mensen en gorilla's
is altijd lastig geweest.

331
00:52:11,670 --> 00:52:14,463
Toen ik 50 jaar geleden in Rwanda was…

332
00:52:14,464 --> 00:52:19,510
…hadden stropers
de gorilla bijna uitgeroeid.

333
00:52:19,511 --> 00:52:24,766
Er leefden nog maar zo'n 250 gorilla's
in het Virungagebergte.

334
00:52:31,064 --> 00:52:33,899
De berggorilla
was misschien wel uitgestorven…

335
00:52:33,900 --> 00:52:36,570
…als Dian Fossey er niet was geweest.

336
00:52:44,744 --> 00:52:49,958
Toen stropers begonnen
met het doden van haar geliefde gorilla's…

337
00:52:51,626 --> 00:52:54,045
…gaf ze alles op om ze te beschermen.

338
00:52:56,339 --> 00:52:57,966
Hoe dan ook.

339
00:53:01,928 --> 00:53:05,723
NIEMAND HIELD MEER
VAN GORILLA'S DAN ZIJ

340
00:53:05,724 --> 00:53:07,933
Zelfs na haar dood…

341
00:53:07,934 --> 00:53:11,271
…ging haar baanbrekende studie door.

342
00:53:13,940 --> 00:53:18,737
Velen raakten geïnspireerd
om de gorilla te beschermen.

343
00:53:20,197 --> 00:53:23,658
In Rwanda en daarbuiten.

344
00:53:26,119 --> 00:53:30,498
En die pogingen om ze te beschermen
bleken steeds succesvoller.

345
00:53:39,507 --> 00:53:44,012
De gorillapopulatie in Rwanda
is nu vrijwel geheel hersteld.

346
00:53:49,726 --> 00:53:52,646
Maar terwijl hun aantal groeide…

347
00:53:54,105 --> 00:53:56,441
…deed het gebergte dat niet.

348
00:54:07,244 --> 00:54:09,746
Wat betekent dat voor Imfura?

349
00:54:13,875 --> 00:54:15,919
Wat gaat hij doen?

350
00:54:20,590 --> 00:54:24,218
Er leven nu veel meer gorilla's
in hetzelfde gebied.

351
00:54:24,219 --> 00:54:30,100
Dat verandert hun gedrag
en hun onderlinge relaties.

352
00:54:35,230 --> 00:54:39,359
Imfura is niet welkom in de Pablo-groep.

353
00:54:42,237 --> 00:54:44,197
Hij is boven op de berg geweest…

354
00:54:45,615 --> 00:54:47,909
…en helemaal onderaan.

355
00:54:51,955 --> 00:54:54,499
Hij heeft geen opties meer.

356
00:55:06,803 --> 00:55:11,641
Hij lijkt erop dat hij
een eenzame zilverrug zal worden.

357
00:55:12,225 --> 00:55:15,895
De meest onvoorspelbare dieren
op de berg.

358
00:55:52,307 --> 00:55:56,144
Ubwuzu staat nu veilig aan de top.

359
00:55:58,730 --> 00:56:02,609
De groep is stabiel, en groeit.

360
00:56:06,237 --> 00:56:08,948
Er zijn twee nieuwe baby's.

361
00:56:12,869 --> 00:56:15,288
En een daarvan is van Inyange.

362
00:56:17,207 --> 00:56:20,293
Ubwuzu's eerste nakomeling als leider.

363
00:56:25,924 --> 00:56:29,636
Pasgeboren gorilla's zijn volledig
afhankelijk van de moeder.

364
00:56:31,513 --> 00:56:35,642
En de moeders zijn volledig
toegewijd aan hun baby's.

365
00:56:39,479 --> 00:56:43,691
De eerste levensmaanden
zijn ze onafscheidelijk.

366
00:56:56,371 --> 00:56:59,581
Inyange is voor het eerst moeder geworden…

367
00:56:59,582 --> 00:57:02,460
…en uiteraard nerveus.

368
00:57:11,386 --> 00:57:14,722
Ubwuzu houdt haar in de gaten.

369
00:57:15,598 --> 00:57:18,351
En hij beschermt haar goed.

370
00:57:25,525 --> 00:57:28,068
Maar als dominante zilverrug…

371
00:57:28,069 --> 00:57:31,531
…kan hij niet alleen over Inyange waken.

372
00:57:33,032 --> 00:57:36,744
Er zijn nog andere vrouwtjes
die zijn aandacht willen.

373
00:57:46,546 --> 00:57:50,216
Dit zijn uitnodigingen om te paren.

374
00:58:06,483 --> 00:58:08,234
Ubwuzu accepteert…

375
00:58:09,777 --> 00:58:13,156
…en laat de groep onbewaakt achter.

376
00:58:52,654 --> 00:58:55,447
Terwijl Ubwuzu afgeleid was…

377
00:58:55,448 --> 00:58:58,076
…gebeurde er iets vreselijks.

378
00:59:15,552 --> 00:59:19,264
Inyange's baby is gedood.

379
00:59:27,313 --> 00:59:32,277
Gezien de verwondingen
lijkt het op het werk van een gorilla.

380
01:00:12,442 --> 01:00:16,362
De andere vrouwtjes
komen om haar heen zitten.

381
01:00:29,208 --> 01:00:33,254
Alleen Inyange weet wat er is gebeurd…

382
01:00:36,549 --> 01:00:38,718
…en wie de dader is.

383
01:00:43,806 --> 01:00:46,601
Ze is misschien pas bij de groep…

384
01:00:47,185 --> 01:00:50,897
…maar haar verlies
lijkt iedereen te raken.

385
01:01:11,334 --> 01:01:14,295
Inyange heeft zich teruggetrokken.

386
01:01:17,840 --> 01:01:20,259
Maar ze is niet alleen.

387
01:01:24,806 --> 01:01:27,517
Ubwuzu was de vader van de baby.

388
01:01:30,645 --> 01:01:34,148
Maar hij had Inyange en hun baby
niet beschermd.

389
01:02:05,346 --> 01:02:10,351
Het is vier dagen geleden
dat Inyange's baby werd gedood.

390
01:02:12,186 --> 01:02:14,813
Een jong op deze manier verliezen…

391
01:02:14,814 --> 01:02:18,484
…kan tot gevolg hebben
dat ze hun leider niet meer vertrouwen.

392
01:02:20,194 --> 01:02:22,905
Het kan de groep zelfs breken.

393
01:02:30,788 --> 01:02:34,500
Maar voorlopig blijven ze bij Ubwuzu.

394
01:02:36,127 --> 01:02:39,380
En Inyange blijft aan zijn zijde.

395
01:02:49,932 --> 01:02:52,351
Iets beangstigt haar.

396
01:02:59,400 --> 01:03:01,861
Imfura is teruggekeerd.

397
01:03:04,781 --> 01:03:08,910
Haar reactie vertelt Ubwuzu
alles wat hij moet weten.

398
01:03:09,410 --> 01:03:13,247
Imfura heeft Inyange's baby gedood.

399
01:03:16,501 --> 01:03:19,295
Hij vormt nu een bedreiging voor allemaal.

400
01:03:27,345 --> 01:03:29,013
Ubwuzu valt aan.

401
01:03:40,566 --> 01:03:43,986
Maar Imfura is nu veel sterker.

402
01:03:50,701 --> 01:03:52,495
Gicurasi springt bij.

403
01:04:14,100 --> 01:04:15,893
Imfura ontsnapt.

404
01:04:22,942 --> 01:04:24,735
Maar hij is niet ver.

405
01:04:30,491 --> 01:04:34,745
Toen hij het afgelopen jaar
niet meer bij de groep was…

406
01:04:35,913 --> 01:04:38,332
…was hij nooit echt helemaal weg.

407
01:04:44,380 --> 01:04:47,425
Maar nu is hij te ver gegaan.

408
01:04:49,719 --> 01:04:53,222
Door een lid
van zijn eigen familie te doden.

409
01:05:04,066 --> 01:05:07,904
De groep verzamelt zich
om hun leider, Ubwuzu.

410
01:05:20,917 --> 01:05:24,462
En hij neemt ze mee op een missie.

411
01:05:42,855 --> 01:05:46,317
Imfura klimt de berg op.

412
01:05:47,026 --> 01:05:49,028
Maar hij is niet alleen.

413
01:05:51,113 --> 01:05:53,324
Ubwuzu zit vlak achter hem…

414
01:05:54,158 --> 01:05:57,662
…met Teta en Gicurasi aan zijn zijde.

415
01:06:12,176 --> 01:06:15,721
Ze drijven Imfura hun gebied uit.

416
01:06:36,033 --> 01:06:41,539
Imfura steekt over naar de
volgende vallei, helemaal alleen.

417
01:06:58,514 --> 01:07:01,726
Misschien was dit altijd al
zijn eindbestemming.

418
01:07:03,853 --> 01:07:08,649
Of misschien kan een gorilla
maar zoveel klappen aan.

419
01:07:21,704 --> 01:07:26,459
Imfura zwerft nu wellicht
jarenlang alleen rond.

420
01:07:28,711 --> 01:07:32,465
Of hij vindt misschien
zijn eigen familie.

421
01:07:35,009 --> 01:07:36,719
De tijd zal het leren.

422
01:08:10,127 --> 01:08:15,382
Maar er is in ieder geval één lid
van de groep die Imfura zal missen.

423
01:08:19,637 --> 01:08:25,518
Ubi is vermoedelijk nog te jong
om te begrijpen wat er is gebeurd.

424
01:08:27,937 --> 01:08:31,273
Maar Imfura was zijn vriend.

425
01:08:31,982 --> 01:08:35,319
En nu is zijn vriend weg.

426
01:08:51,252 --> 01:08:56,132
Maar net als kleine Pablo
past Ubi zich snel aan.

427
01:08:57,341 --> 01:09:01,720
En hij lijkt van plan
een nieuwe vriend te gaan maken.

428
01:09:08,018 --> 01:09:09,103
Ubwuzu.

429
01:09:22,950 --> 01:09:26,536
Het was een jaar van beproeving
voor Ubwuzu…

430
01:09:26,537 --> 01:09:29,165
…maar hij is gegroeid
in zijn rol als leider.

431
01:09:33,460 --> 01:09:38,632
En misschien is een vriendschap met Ubi
precies wat hij nu nodig heeft.

432
01:10:02,823 --> 01:10:06,618
Gicurasi heeft hier
niet langer de leiding…

433
01:10:06,619 --> 01:10:12,750
…maar hij vervult een nieuwe rol
als leermeester van een jonge zilverrug.

434
01:10:14,710 --> 01:10:19,423
Hij heeft de kennis
om Ubwuzu bij te staan.

435
01:10:22,051 --> 01:10:26,180
Het is misschien wel
de belangrijkste rol uit zijn leven.

436
01:10:36,190 --> 01:10:42,071
Teta speelde een cruciale rol
in de transitie naar een nieuwe leider.

437
01:10:42,988 --> 01:10:45,908
Het gaat goed met haar en haar familie.

438
01:10:49,411 --> 01:10:52,790
Haar baby is nu bijna twee.

439
01:10:56,126 --> 01:10:58,671
Ze wordt steeds sterker…

440
01:10:59,880 --> 01:11:01,548
…en karaktervoller.

441
01:11:20,901 --> 01:11:23,570
Inyange heeft het moeilijk gehad.

442
01:11:24,321 --> 01:11:26,447
Ze verloor haar eerste baby…

443
01:11:26,448 --> 01:11:31,870
…en dat moet een blijvende
impact op haar hebben gehad.

444
01:11:33,580 --> 01:11:38,210
Maar ze is nu wel een vast lid
van de Pablo-groep…

445
01:11:42,423 --> 01:11:47,469
…en maakt deel uit
van het hart van het gorillaleven.

446
01:11:53,309 --> 01:11:54,601
Familie.

447
01:12:04,486 --> 01:12:08,073
De Pablo-groep is niet
de perfecte familie.

448
01:12:09,908 --> 01:12:11,535
Dat is geen enkele familie.

449
01:12:16,999 --> 01:12:21,503
Maar ze bleven bij elkaar
in zeer moeilijke tijden.

450
01:12:27,926 --> 01:12:32,056
En het ziet er nu zonnig uit
voor de Pablo-groep.

451
01:12:36,018 --> 01:12:39,772
Net als voor de soort als geheel.

452
01:12:47,696 --> 01:12:51,574
Er zijn nu meer dan 600 berggorilla's…

453
01:12:51,575 --> 01:12:53,952
…in het Virungagebergte.

454
01:12:54,620 --> 01:12:59,750
Hun populatie is meer dan verdubbeld
sinds vijftig jaar geleden.

455
01:13:12,721 --> 01:13:17,810
Het is een van de grootste successen
op het gebied van natuurbehoud.

456
01:13:22,356 --> 01:13:28,028
En misschien komt het wel door de band
die de mens met de gorilla voelt.

457
01:13:28,987 --> 01:13:33,534
Een band die me
mijn leven lang is bijgebleven.

458
01:13:37,704 --> 01:13:42,209
En het begon allemaal
met één speciale, kleine gorilla.

459
01:13:47,464 --> 01:13:49,842
Ondanks een moeilijke start…

460
01:13:50,717 --> 01:13:54,972
…groeide Pablo uit
tot een sterke, charismatische leider.

461
01:14:00,227 --> 01:14:05,274
Hij bleef tot het einde
toegewijd aan zijn familie.

462
01:14:11,488 --> 01:14:15,742
Dit zijn de laatste bekende beelden
van Pablo.

463
01:14:17,911 --> 01:14:20,121
Op zijn 33e…

464
01:14:20,122 --> 01:14:23,833
…toen hij zijn groep
moest verdedigen tegen een rivaal…

465
01:14:23,834 --> 01:14:26,837
…werd de grote zilverrug gedood.

466
01:14:30,340 --> 01:14:32,801
Ik zal hem nooit vergeten.

467
01:14:36,013 --> 01:14:38,974
Net als de impact die hij op mij had.

468
01:14:43,520 --> 01:14:45,188
In mijn woorden…

469
01:14:45,189 --> 01:14:49,859
'Er zit meer betekenis in het uitwisselen
van een blik met een gorilla…

470
01:14:49,860 --> 01:14:52,404
…dan met welk ander dier dan ook.'

471
01:14:53,155 --> 01:14:56,825
En daar blijf ik bij.
Het is gewoon waar.

472
01:16:34,339 --> 01:16:37,009
Vertaling: Richard Bovelander