1
00:00:02,000 --> 00:00:07,000
Downloaded from
YTS.MX

2
00:00:08,000 --> 00:00:13,000
Official YIFY movies site:
YTS.MX

3
00:00:49,258 --> 00:00:53,804
Ogniste kule: goście z odległych światów

4
00:01:01,186 --> 00:01:04,438
MÉRIDA, MEKSYKDZIEŃ ZMARŁYCH

5
00:01:10,070 --> 00:01:13,031
<i>Mérida na półwyspie Jukatan</i>

6
00:01:13,115 --> 00:01:18,704
<i>to centrum największego kataklizmuw historii naszej planety.</i>

7
00:01:19,162 --> 00:01:22,416
<i>To tutaj spadła cała asteroida.</i>

8
00:01:23,125 --> 00:01:27,379
<i>Choć zdarzyło się to miliony latprzed pojawieniem się człowieka,</i>

9
00:01:27,462 --> 00:01:32,217
<i>rytuał ognistej kuli sprawia wrażenierekonstrukcji historycznej.</i>

10
00:01:33,135 --> 00:01:37,222
<i>Starożytni Majowie z pewnościąnie mogli się tego spodziewać.</i>

11
00:01:42,394 --> 00:01:44,897
<i>Nie wiemy, co w przyszłości przyleci…</i>

12
00:01:44,980 --> 00:01:45,981
CZELABIŃSK, SYBERIA

13
00:01:46,064 --> 00:01:47,983
<i>…żeby nas ostatecznie zniszczyć,</i>

14
00:01:48,483 --> 00:01:52,154
<i>ale będzie to wyglądaćjak ta ognista kula nad Syberią,</i>

15
00:01:52,237 --> 00:01:54,239
<i>tyle że o wiele większa.</i>

16
00:01:56,658 --> 00:01:59,411
<i>To, co nagrały proste kamery samochodowe,</i>

17
00:01:59,494 --> 00:02:01,788
<i>wygląda jak science fiction.</i>

18
00:02:32,694 --> 00:02:34,905
<i>Nadlecieli przybysze z innych światów,</i>

19
00:02:34,988 --> 00:02:38,408
<i>z mrocznego kosmosu,</i>

20
00:02:38,492 --> 00:02:41,370
<i>a niezliczeni są wciąż w drodze.</i>

21
00:02:45,207 --> 00:02:46,834
KRATER WOLFE CREEKAUSTRALIA ZACHODNIA

22
00:02:46,917 --> 00:02:49,461
<i>Jeśli nadleci coś wielkiego,</i>

23
00:02:49,545 --> 00:02:53,215
<i>rozświetli niebo nawet w środku dnia.</i>

24
00:02:53,757 --> 00:02:56,844
<i>Ale może to się zdarzyćdopiero za miliony lat.</i>

25
00:03:00,806 --> 00:03:04,309
<i>Meteoryty od zawszespadały na naszą planetę.</i>

26
00:03:04,393 --> 00:03:08,063
<i>Te większepotrafiły zmienić cały krajobraz.</i>

27
00:03:08,939 --> 00:03:12,734
<i>Wywarły też wielki wpływ na kulturę.</i>

28
00:03:14,069 --> 00:03:16,655
<i>Dobrym przykładem jest islam.</i>

29
00:03:17,155 --> 00:03:19,491
<i>Według starożytnej tradycji,</i>

30
00:03:19,575 --> 00:03:23,120
<i>Bóg zesłał kamień z nieba,</i>

31
00:03:23,203 --> 00:03:27,374
<i>żeby pokazać Adamowi i Ewie,gdzie postawić ołtarz.</i>

32
00:03:29,209 --> 00:03:31,128
<i>Meteoryt spadł tam,</i>

33
00:03:31,211 --> 00:03:34,590
<i>gdzie później zbudowanoświęte miasto, Mekkę.</i>

34
00:03:38,468 --> 00:03:41,597
MEKKA, ARABIA SAUDYJSKA

35
00:03:41,680 --> 00:03:45,559
<i>Znajdujemy się w najświętszym miejscumuzułmańskiego świata.</i>

36
00:03:46,185 --> 00:03:48,187
<i>Pośrodku stoi Al-Kaba,</i>

37
00:03:48,687 --> 00:03:52,065
<i>a w jej wschodnim narożnikuwbudowany jest Hadżar.</i>

38
00:03:52,649 --> 00:03:56,278
<i>Czczono go jeszczew okresie przedislamskim,</i>

39
00:03:56,361 --> 00:04:01,825
<i>co najmniej tysiąc lat przed tym,kiedy Mahomet zapoczątkował islam.</i>

40
00:04:04,369 --> 00:04:08,207
<i>Hadżar jest całkowicie oprawiony w srebro</i>

41
00:04:08,290 --> 00:04:11,251
<i>i nikomu nie wolno go badać,</i>

42
00:04:11,335 --> 00:04:14,463
<i>jednak niemal na pewno jest to meteoryt.</i>

43
00:04:18,759 --> 00:04:23,013
<i>Islam ma 1,9 miliarda wyznawców.</i>

44
00:04:23,430 --> 00:04:24,681
<i>Dla pielgrzymów</i>

45
00:04:24,765 --> 00:04:28,602
<i>Hadżar jest jednąz najbardziej czczonych relikwii.</i>

46
00:04:29,102 --> 00:04:33,774
<i>Przyciąga niezliczone ilościdotknięć i pocałunków.</i>

47
00:04:35,692 --> 00:04:41,114
<i>Jako innowiercy nie możemy nawetpostawić nogi w świętym mieście.</i>

48
00:04:41,823 --> 00:04:46,870
<i>Musimy więc polegaćna nagraniu z komórki jednego z wiernych.</i>

49
00:05:13,689 --> 00:05:18,277
<i>Wracamy na cichy bezkresaustralijskiej pustyni.</i>

50
00:05:21,238 --> 00:05:24,533
<i>Clive Oppenheimerz Uniwersytetu w Cambridge,</i>

51
00:05:24,616 --> 00:05:29,121
<i>który zapoczątkowałnaszą filmową podróż, wyjaśnia…</i>

52
00:05:30,622 --> 00:05:35,294
Naukowcy dowiedzieli się o tej wielkiejdziurze w ziemi dopiero w 1947 roku,

53
00:05:35,377 --> 00:05:37,379
kiedy dostrzeżono ją z powietrza.

54
00:05:37,921 --> 00:05:41,133
Krater ma około kilometra średnicy.

55
00:05:42,301 --> 00:05:46,388
Powstał, kiedy część żelaznej asteroidy

56
00:05:47,097 --> 00:05:51,518
wielkości pancernika, lecącejz prędkością 15 kilometrów na sekundę,

57
00:05:51,602 --> 00:05:53,812
spadła na ziemię.

58
00:05:54,313 --> 00:06:00,194
Ściany dookoła tego kraterupowstały ze starożytnych skał,

59
00:06:00,277 --> 00:06:03,447
roztrzaskanych i rozrzuconychprzez siłę uderzenia.

60
00:06:04,281 --> 00:06:10,329
Sam meteoryt niemal zupełnie wyparował

61
00:06:10,871 --> 00:06:17,169
i znaleziono tylko kilka jego fragmentówrozproszonych po okolicznej pustyni.

62
00:06:19,755 --> 00:06:26,094
Układ wyrzuconego materiału sugeruje,że bolid nadleciał z tamtej strony.

63
00:06:26,929 --> 00:06:29,223
Wytworzyła się tak wysoka temperatura,

64
00:06:29,306 --> 00:06:32,059
że powstała ogromna termiczna smuga,

65
00:06:32,142 --> 00:06:34,937
która przebiła atmosferęi dotarła do stratosfery,

66
00:06:35,020 --> 00:06:40,025
wywołując opady stopionych odłamkówna bardzo rozległym terenie.

67
00:06:40,108 --> 00:06:43,278
Do tego oczywiście doszłakolosalna energia sejsmiczna,

68
00:06:43,820 --> 00:06:47,699
powstała wskutek samego uderzenia,wywołując ogromne trzęsienia ziemi.

69
00:06:47,783 --> 00:06:50,452
Jesteśmy pośrodku pustyni,

70
00:06:50,536 --> 00:06:56,750
ale gdyby coś takiego zdarzyło się dzisiajw obszarze zurbanizowanym,

71
00:06:56,834 --> 00:06:59,086
zniszczenia byłyby przeogromne.

72
00:06:59,169 --> 00:07:02,881
Czy kiedykolwiekspadł na kogoś meteoryt?

73
00:07:02,965 --> 00:07:08,387
Kiedyś spadł na pewną kobietę.

74
00:07:08,470 --> 00:07:11,348
Przebił się przez dach oraz sufit

75
00:07:11,431 --> 00:07:15,269
i uderzył ją, kiedy siedziała w fotelu,oglądając telewizję.

76
00:07:15,352 --> 00:07:16,603
Meteoryt Sylacauga.

77
00:07:16,687 --> 00:07:18,021
30 LISTOPADA, 1954GODZ. 12.46

78
00:07:18,897 --> 00:07:21,441
Przeżyła, ale miała okropnego siniaka.

79
00:07:27,990 --> 00:07:32,411
<i>Choć teren wokół krateruwygląda przygnębiająco i niegościnnie,</i>

80
00:07:32,494 --> 00:07:35,956
<i>od zawsze mieszkają tu Aborygeni.</i>

81
00:07:37,165 --> 00:07:39,376
<i>Wielu z nichzarabia na życie jako artyści.</i>

82
00:07:39,459 --> 00:07:40,460
CENTRUM SZTUKI

83
00:07:40,544 --> 00:07:43,881
<i>Tak jak ci z pobliskiej społecznościw Billilunie.</i>

84
00:07:45,174 --> 00:07:49,887
<i>Nie mogli widzieć uderzeniasprzed ponad stu tysięcy lat,</i>

85
00:07:49,970 --> 00:07:52,139
<i>ale potem działy się inne rzeczy,</i>

86
00:07:52,222 --> 00:07:54,850
<i>które mogły wywołać pamięć kulturową.</i>

87
00:07:55,559 --> 00:08:00,314
<i>Na ich obrazachczęsto pojawia się motyw krateru,</i>

88
00:08:00,397 --> 00:08:02,482
<i>ale ma on też głębsze znaczenie.</i>

89
00:08:04,776 --> 00:08:06,653
<i>Spotkaliśmy się z Katie Darkie,</i>

90
00:08:06,737 --> 00:08:09,781
<i>jedną z najlepszych artystektej społeczności.</i>

91
00:08:09,865 --> 00:08:12,242
To jeden z pani obrazów, prawda?

92
00:08:12,326 --> 00:08:13,744
Obejrzyjmy ten.

93
00:08:17,456 --> 00:08:19,875
Proszę nam powiedzieć, co tu widzimy.

94
00:08:19,958 --> 00:08:21,126
To piękny obraz.

95
00:08:21,210 --> 00:08:22,586
To jest wydma…

96
00:08:23,754 --> 00:08:25,506
a to trawa.

97
00:08:25,589 --> 00:08:28,342
Nie ma tu <i>karnti. </i>Żadnych ziemniaków.

98
00:08:28,425 --> 00:08:29,426
ARTYSTKA

99
00:08:29,510 --> 00:08:32,429
Starzy ludzie opowiadali, że dawno temu…

100
00:08:34,847 --> 00:08:38,769
pewien mężczyznaposzedł przez potoki polować na ptaki.

101
00:08:38,852 --> 00:08:43,857
Szedł tunelem pod rzeką,

102
00:08:44,608 --> 00:08:46,151
który my nazywamy potokiem.

103
00:08:46,235 --> 00:08:48,946
Wyszedł po drugiej stronie krateru,

104
00:08:49,446 --> 00:08:54,618
a następnie wrócił tam, skąd wyruszył

105
00:08:55,244 --> 00:08:56,495
na polowanie.

106
00:08:57,955 --> 00:09:01,917
Ta historia mówi, jak powstał ten krater?

107
00:09:02,000 --> 00:09:03,168
Skąd się wziął?

108
00:09:03,794 --> 00:09:07,381
Według <i>kartiya </i>spadł tam meteoryt.

109
00:09:07,464 --> 00:09:10,926
- To wersja białego człowieka.- Zgadza się.

110
00:09:11,009 --> 00:09:13,929
Niektórzy twierdzą, że spadła tam gwiazda,

111
00:09:15,222 --> 00:09:17,891
ale przodkowie i starzy ludzie mówili nam,

112
00:09:18,642 --> 00:09:21,353
że do krateru wpadł Tęczowy wąż.

113
00:09:22,062 --> 00:09:25,774
To daje nam trzy różnehistorie tego krateru,

114
00:09:25,858 --> 00:09:27,359
które łączą się w jedną.

115
00:09:28,902 --> 00:09:30,487
Zawsze bierzemy dzieci.

116
00:09:31,405 --> 00:09:34,116
Co weekend rozbijamy tam obóz.

117
00:09:34,199 --> 00:09:39,830
Tam czujemy obecnośćnaszych przodków i rodzin.

118
00:09:40,330 --> 00:09:44,710
Czujemy, że się o nas troszczą,kiedy schodzimy do krateru.

119
00:09:45,961 --> 00:09:47,963
To wyjątkowe miejsce dla nas

120
00:09:48,463 --> 00:09:51,216
i dla naszych rodzin.

121
00:10:30,047 --> 00:10:32,883
<i>Meteoryty spadają przypadkowo.</i>

122
00:10:32,966 --> 00:10:36,845
<i>Ten, który spadł na terenieAlzacji we Francji, był znaczący.</i>

123
00:10:39,014 --> 00:10:44,394
<i>Zmienił stosunki międzyludzkie.Wpłynął na historię.</i>

124
00:11:09,086 --> 00:11:12,130
<i>W oddali widać miasto Ensisheim.</i>

125
00:11:12,548 --> 00:11:13,715
ALZACJA, FRANCJA

126
00:11:13,799 --> 00:11:17,636
<i>W XV wiekukształtowała się tutaj historia świata,</i>

127
00:11:17,719 --> 00:11:21,431
<i>bo imperium Habsburgówuprawomocniło swoją władzę</i>

128
00:11:21,515 --> 00:11:23,767
<i>dzięki spadającemu kawałkowi skały.</i>

129
00:11:24,935 --> 00:11:27,771
<i>Ta tabliczka oznacza miejsce upadku.</i>

130
00:11:31,817 --> 00:11:34,778
<i>Clive przyprowadziłprofesora Simona Schaffera,</i>

131
00:11:34,862 --> 00:11:36,864
<i>kolegę z Uniwersytetu w Cambridge.</i>

132
00:11:36,947 --> 00:11:38,365
UNIWERSYTET W CAMBRIDGE

133
00:11:38,448 --> 00:11:43,662
<i>To historyk nauki i jeden z niewieluprawdziwych żyjących dziś erudytów.</i>

134
00:11:44,621 --> 00:11:49,376
Co się wydarzyłosiódmego listopada 1492 roku?

135
00:11:49,960 --> 00:11:53,839
W tym niezwykłym dniu

136
00:11:53,922 --> 00:11:58,468
na południowo-wschodniej części niebapojawiła się ognista kula.

137
00:11:58,552 --> 00:12:03,223
Poruszała się niewiarygodnie szybko,wydając gwiżdżący odgłos.

138
00:12:03,307 --> 00:12:08,729
Uderzyła w to pole około godziny 11.30.

139
00:12:09,188 --> 00:12:11,940
Według większości relacji,

140
00:12:12,024 --> 00:12:14,651
na polu stała wtedy tylko jedna osoba.

141
00:12:14,735 --> 00:12:16,069
Młody pasterz.

142
00:12:16,153 --> 00:12:18,488
I to on widział to niezwykłe wydarzenie.

143
00:12:18,572 --> 00:12:24,244
Widział, jak ważąca 130 kilogramów skałauderza w pole,

144
00:12:24,328 --> 00:12:26,872
wyżłabiając w nim dziurę.

145
00:12:27,497 --> 00:12:30,792
Siódmy listopada 1492 roku,

146
00:12:30,876 --> 00:12:33,962
kiedy spadła ta skała,

147
00:12:34,046 --> 00:12:40,093
dzieliło tylko parę dniod innego wielkiego wydarzenia,

148
00:12:40,177 --> 00:12:43,722
przybycia Krzysztofa Kolumba i jego załogi

149
00:12:43,805 --> 00:12:47,017
do Nowego Świata, na Karaiby.

150
00:12:48,101 --> 00:12:50,729
To właśnie dzięki Kolumbowi

151
00:12:50,812 --> 00:12:53,899
rośnie tu teraz kukurydza.

152
00:12:53,982 --> 00:12:59,279
To wynik zalewu europejskiego rolnictwa

153
00:12:59,363 --> 00:13:02,866
zbożami, które dotąd rosłyjedynie w Amerykach.

154
00:13:03,367 --> 00:13:07,287
Co więcej, upadek meteorytu był tak ważny,

155
00:13:07,371 --> 00:13:11,834
że w niektórych kronikachopisujących 1492 rok,

156
00:13:11,917 --> 00:13:14,920
wymieniono jedynie kamień z Ensisheim,

157
00:13:15,003 --> 00:13:17,089
całkowicie pomijając Kolumba.

158
00:13:18,590 --> 00:13:23,595
Spadł, być może dzięki boskiej woli,jak wtedy myślano,

159
00:13:23,679 --> 00:13:27,641
niedaleko niezwykle ważnego miasta,

160
00:13:27,724 --> 00:13:30,102
Ensisheim w Alzacji.

161
00:13:30,185 --> 00:13:32,104
W tamtym okresie Ensisheim

162
00:13:32,187 --> 00:13:36,483
stanowiło kwaterę głównąwojsk austriackich

163
00:13:36,567 --> 00:13:38,318
w tej części świata.

164
00:13:38,402 --> 00:13:42,489
Dwa tygodnie po upadku kamienia,

165
00:13:42,990 --> 00:13:46,076
austriacki dowódca wojskowy,

166
00:13:46,159 --> 00:13:50,581
głównodowodzący sił zbrojnychMaksymilian, przybył do miasta.

167
00:13:51,957 --> 00:13:56,295
Ale dlaczego wtedy i tutaj?Tak po prostu spadł z nieba?

168
00:13:56,378 --> 00:14:02,885
Właśnie tak. Po prostu spadł z nieba,lądując na tym polu.

169
00:14:03,510 --> 00:14:04,887
Ówcześni ludzie

170
00:14:05,387 --> 00:14:09,349
traktowali cudowne, nadprzyrodzoneznaki na niebie jako wiadomości.

171
00:14:09,433 --> 00:14:12,936
To było jak e-mail wysłany przez Boga

172
00:14:13,020 --> 00:14:15,647
do poddanych Maksymiliana,

173
00:14:15,731 --> 00:14:19,943
w którym uprawomocniał jego władzę,przewidywał zwycięstwo nad wrogami

174
00:14:20,027 --> 00:14:22,321
i nakazywał, żeby byli mu posłuszni.

175
00:14:22,404 --> 00:14:24,489
Skąd się wzięła twoja fascynacja?

176
00:14:24,948 --> 00:14:29,828
Moja obsesja na punkcie meteorytówbierze się między innymi stąd,

177
00:14:29,912 --> 00:14:35,042
że niosą ze sobą pewien sens i znaczenie.

178
00:14:35,125 --> 00:14:40,005
Przybywają, jak sądzono,wraz z innymi nieszczęściami,

179
00:14:40,088 --> 00:14:45,802
takimi jak deszcz części ciała,żab czy krwi,

180
00:14:45,886 --> 00:14:48,472
zwiastując plagi i inne katastrofy.

181
00:14:48,555 --> 00:14:53,185
Meteoryt jest jak organizm,

182
00:14:53,268 --> 00:14:56,480
prawie jak zwierzę,które do nas przemawia.

183
00:14:56,563 --> 00:15:00,192
Dla mnie jest to bardzo silnai wymowna idea.

184
00:15:00,275 --> 00:15:06,281
Idea, według którejmeteoryty mają znaczenie,

185
00:15:07,157 --> 00:15:11,995
a zadaniem ludzkościjest jego interpretacja.

186
00:15:13,038 --> 00:15:15,624
<i>Simon Schaffer mógłby tak mówić,</i>

187
00:15:15,707 --> 00:15:20,045
<i>bez przynudzania i bez przerwy,przez następne osiem godzin.</i>

188
00:15:20,128 --> 00:15:25,050
<i>Chcieliśmy jednak zobaczyć pozostałościprawdziwego kamienia w lokalnym muzeum.</i>

189
00:15:26,093 --> 00:15:29,680
<i>Wygląda nierzeczywiście.Rozbudza wyobraźnię.</i>

190
00:15:31,682 --> 00:15:35,102
<i>Burmistrz miasta powitał nas,</i>

191
00:15:35,185 --> 00:15:38,856
<i>otoczony miłośnikami meteorytu.</i>

192
00:15:40,065 --> 00:15:43,986
<i>To godło pochodzize średniowiecznego drzeworytu.</i>

193
00:15:44,570 --> 00:15:46,321
<i>Można je znaleźć wszędzie.</i>

194
00:15:47,781 --> 00:15:53,537
<i>Dzisiaj oznacza cofanie się i wybieganiemyślą w przyszłość o stulecia.</i>

195
00:15:54,872 --> 00:15:58,417
<i>Czy ci członkowie braterstwa kamienia</i>

196
00:15:58,500 --> 00:16:01,420
<i>myślą o odległej przyszłości?</i>

197
00:16:02,129 --> 00:16:03,964
<i>O czym myślą?</i>

198
00:16:04,548 --> 00:16:07,718
<i>Jakie dalekosiężne plany mają?</i>

199
00:16:09,678 --> 00:16:12,806
<i>Co będzie, jeśli ludzkość wymrze?</i>

200
00:16:14,016 --> 00:16:19,313
<i>Co zostawimyprzyszłym astronautom z obcej galaktyki,</i>

201
00:16:19,396 --> 00:16:24,276
<i>żeby pokazać, że nie opuścilibyśmypoległego towarzysza?</i>

202
00:16:25,861 --> 00:16:30,616
<i>Tuż obok kamieniazastaliśmy taką instalację.</i>

203
00:16:36,330 --> 00:16:38,248
<i>„Dzień dobry, jestem Jean”,</i>

204
00:16:38,332 --> 00:16:42,503
<i>mówi symulakrum, licząc na to,że kosmici znają francuski.</i>

205
00:16:42,586 --> 00:16:44,379
<i>„Jestem górnikiem.</i>

206
00:16:44,463 --> 00:16:47,508
<i>Oto, jak pięknie wyglądał nasz świat”.</i>

207
00:16:49,510 --> 00:16:53,805
„<i>Kiedy na niebie pojawiło sięzagrożenie dla naszej planety,</i>

208
00:16:54,223 --> 00:16:55,807
<i>podjęliśmy środki ostrożności</i>.

209
00:16:56,225 --> 00:17:00,103
<i>Wykopaliśmy tunelei zbudowaliśmy podziemne schrony.</i>

210
00:17:00,562 --> 00:17:04,441
<i>Sądzimy, że mamy szansęprzetrwać całą dekadę.</i>

211
00:17:05,192 --> 00:17:07,528
<i>Kiedy nadejdzie wielka burza ognia,</i>

212
00:17:07,611 --> 00:17:11,156
<i>jestem pewien, że rasa ludzka ją przetrwa.</i>

213
00:17:11,823 --> 00:17:15,035
<i>Nie jestem jednak prorokiem,tylko górnikiem”.</i>

214
00:17:18,372 --> 00:17:20,958
<i>„Życzę wam pomyślnego końca wizyty”.</i>

215
00:17:36,306 --> 00:17:37,307
OSLO, NORWEGIA

216
00:17:37,391 --> 00:17:42,062
<i>Kolejny punkt podróży.Wielka hala sportowa w Oslo, w Norwegii.</i>

217
00:17:43,856 --> 00:17:48,485
<i>Jest tak duża, że mieści w sobiecałe boisko piłkarskie.</i>

218
00:17:49,945 --> 00:17:52,823
<i>Nas jednak interesuje jej dach</i>

219
00:17:52,906 --> 00:17:56,785
<i>oraz ten człowiek, Jon Larsen,</i>

220
00:17:56,869 --> 00:17:59,079
<i>najsłynniejszy norweski muzyk jazzowy.</i>

221
00:18:01,206 --> 00:18:03,792
<i>Na tym wielkim dachu znajduje się jednak</i>

222
00:18:03,876 --> 00:18:07,462
<i>jako badacz działającyw ramach nauki obywatelskiej.</i>

223
00:18:26,732 --> 00:18:29,610
Jak to się zaczęło?Jak znalazł pan to miejsce?

224
00:18:30,319 --> 00:18:33,780
Szukając na Google Earth,

225
00:18:33,864 --> 00:18:37,451
znalazłem największy dach, jaki mogłem.

226
00:18:37,534 --> 00:18:42,539
Ta hala sportowa była chyba wtedynajwiększa w Oslo.

227
00:18:42,956 --> 00:18:45,542
Uświadomiłem sobie,

228
00:18:46,502 --> 00:18:50,714
że małe obiektybędą toczyć się po boku i zbierać tutaj,

229
00:18:50,797 --> 00:18:52,716
zatrzymując się przy odpływie.

230
00:18:52,799 --> 00:18:56,428
Jak widać, jest tu dużo brudu,

231
00:18:56,512 --> 00:18:59,806
ale znajdziemy w nimcząsteczki pyłu kosmicznego.

232
00:19:00,516 --> 00:19:01,975
Jak to się zaczęło?

233
00:19:02,059 --> 00:19:06,522
Ma pan za sobą cztery dekadysukcesów jako muzyk.

234
00:19:07,105 --> 00:19:10,817
Dlaczego skończył pan na dachach?Żeby uciec przed fanami?

235
00:19:10,901 --> 00:19:14,780
Nie. Od zawsze zbierałem kamieniei interesowałem się geologią.

236
00:19:14,863 --> 00:19:17,950
To było moje hobby przez całe życie.

237
00:19:18,033 --> 00:19:23,789
Dziesięć lat temu,kiedy jadłem śniadanie na dworze,

238
00:19:23,872 --> 00:19:28,627
zauważyłem na stolelśniący czarny punkcik.

239
00:19:28,710 --> 00:19:31,505
Dwie sekundy wcześniejjeszcze go nie tam było.

240
00:19:31,588 --> 00:19:33,423
Wziąłem go na palec

241
00:19:33,507 --> 00:19:36,927
i dzięki mojej amatorskiejznajomości minerałów

242
00:19:37,010 --> 00:19:39,680
rozpoznałem w nim małą skałę.

243
00:19:40,264 --> 00:19:45,602
Zaczęliśmy zastanawiać się,czy przypadkiem nie wzięła się z kosmosu.

244
00:19:45,686 --> 00:19:49,815
Wtedy zacząłem googlować i odkryłem,

245
00:19:49,898 --> 00:19:54,987
że istnieją dziwne drobinypyłu kosmicznego

246
00:19:55,070 --> 00:19:56,405
zwane mikrometeorytami.

247
00:19:56,488 --> 00:19:57,614
Wtedy się zaczęło.

248
00:19:57,698 --> 00:19:59,074
Uważa pan, że są tutaj.

249
00:19:59,157 --> 00:20:02,494
Jakiego sprzętu pan używa,żeby zbierać to paskudztwo?

250
00:20:03,203 --> 00:20:05,289
Moją główną bronią jest ten magnes.

251
00:20:05,372 --> 00:20:10,961
Używam go, ponieważ mikrometeorytymają właściwości magnetyczne.

252
00:20:11,044 --> 00:20:17,593
Najpierw wkładam magnesdo woreczka strunowego. O tak.

253
00:20:18,635 --> 00:20:20,929
W ten sposób robię zaczep.

254
00:20:21,013 --> 00:20:25,934
<i>To zdumiewające, że Jon Larsen,używając tak prymitywnego narzędzia,</i>

255
00:20:26,018 --> 00:20:29,646
<i>zapoczątkował zupełnie nową gałąź nauki.</i>

256
00:20:30,022 --> 00:20:33,275
Tutaj będą pobierane próbki.

257
00:20:33,358 --> 00:20:35,694
Będę przesuwał go po ziemi. O tak.

258
00:20:37,070 --> 00:20:42,201
Ciężkie cząsteczkistoczą się i pozostaną na magnesie.

259
00:20:42,993 --> 00:20:46,830
To mogą być mikroskopijne,magnetyczne cząsteczki.

260
00:20:47,372 --> 00:20:49,791
Potem obejrzę je pod mikroskopem.

261
00:20:49,875 --> 00:20:53,754
Ile tych kosmicznych cząsteczekspada dziennie na Ziemię?

262
00:20:53,837 --> 00:20:55,297
Czy znamy tę liczbę?

263
00:20:55,380 --> 00:20:57,799
Tak. Około stu ton.

264
00:20:57,883 --> 00:21:04,181
To jak dwie ciężarówki piasku dzienniewysypujące kosmiczny pył na Ziemię.

265
00:21:04,264 --> 00:21:08,101
Ale to równa się jednej małej cząsteczce

266
00:21:08,185 --> 00:21:11,855
rocznie na metr kwadratowy.

267
00:21:12,314 --> 00:21:14,942
Te cząsteczki to posłańcy, prawda?

268
00:21:15,025 --> 00:21:17,861
Przynoszą panu konkretną wiadomość.

269
00:21:17,945 --> 00:21:19,029
Zgadza się.

270
00:21:19,112 --> 00:21:25,202
To najstarsza materia, jaka istnieje.Nic nie podróżowało na większą odległość.

271
00:21:25,285 --> 00:21:29,331
Kiedy podnoszę jeden mikrometeoryti czuję go na palcu,

272
00:21:30,082 --> 00:21:34,127
wiem, że żaden człowieknie dotknął niczego starszego.

273
00:21:34,211 --> 00:21:38,465
To jak spoglądać w oczy wieczności.

274
00:21:38,549 --> 00:21:42,302
To prochy innego, poprzedniego pokolenia.

275
00:21:42,386 --> 00:21:44,513
Pokolenia gwiazd, które umarły.

276
00:21:45,055 --> 00:21:49,268
To historia sięgająca wsteczaż do Wielkiego Wybuchu.

277
00:21:52,187 --> 00:21:53,897
<i>To Jan Braly Kihle,</i>

278
00:21:53,981 --> 00:21:57,901
<i>geolog, który przeanalizuje próbki Jonapod mikroskopem.</i>

279
00:21:59,695 --> 00:22:02,072
<i>Spodobał nam się jego strój Wyatta Earpa.</i>

280
00:22:02,614 --> 00:22:04,199
<i>Urodził się w Teksasie.</i>

281
00:22:05,158 --> 00:22:06,660
<i>To nietuzinkowy człowiek.</i>

282
00:22:07,286 --> 00:22:09,913
<i>Czterokrotnie pokonał raka,</i>

283
00:22:09,997 --> 00:22:14,793
<i>w tym dwa razy, jak twierdzi,takiego z wyrokiem śmierci.</i>

284
00:22:15,711 --> 00:22:19,089
<i>Chcąc przyczynić się do badań nad rakiem,</i>

285
00:22:19,173 --> 00:22:24,052
<i>uczestniczy w pionierskich projektachleczenia nowotworów.</i>

286
00:22:24,553 --> 00:22:25,971
Oto podziemie.

287
00:22:26,054 --> 00:22:29,808
Tutaj próbujemy robićdokumentację fotograficzną.

288
00:22:30,601 --> 00:22:32,936
- To mój przyjaciel, Jan Kihle.- Cześć.

289
00:22:33,020 --> 00:22:34,479
Współpracujemy od lat,

290
00:22:34,563 --> 00:22:39,610
tworząc kolorowe fotografiemikrometeorytów w wysokiej rozdzielczości

291
00:22:40,110 --> 00:22:44,948
i powiększeniu, jakiego nie zobaczycienigdzie indziej na świecie.

292
00:22:45,866 --> 00:22:47,659
Jak duże musi być?

293
00:22:47,743 --> 00:22:49,995
Te cząsteczki są tak małe,

294
00:22:50,078 --> 00:22:52,289
że praktycznie ich nie widać.

295
00:22:52,372 --> 00:22:57,127
Musimy powiększyć je dwaalbo, lepiej, trzy tysiące razy.

296
00:22:57,544 --> 00:23:00,964
Wtedy uzyskamy zdjęcieo średnicy jednego metra.

297
00:23:01,048 --> 00:23:02,132
Takiego potrzebujemy.

298
00:23:02,549 --> 00:23:04,718
Wszyscy mówili, że to niemożliwe,

299
00:23:04,801 --> 00:23:07,596
a my stworzyliśmycałkowicie nowy rodzaj nauki.

300
00:23:07,679 --> 00:23:12,309
Pamiętasz opinie,jakie słyszeliśmy od naszych kolegów.

301
00:23:12,392 --> 00:23:14,645
- To było przezabawne…- O tak.

302
00:23:14,728 --> 00:23:17,689
…kiedy pytali: „Co zamierzacie zrobić?

303
00:23:18,148 --> 00:23:20,192
Wszyscy wiedzą, że to niemożliwe.

304
00:23:20,275 --> 00:23:24,488
Stosunek sygnału do szumujest większy niż jeden do miliarda.

305
00:23:24,571 --> 00:23:25,739
Wygłupicie się".

306
00:23:27,241 --> 00:23:29,868
Bolało cię to wtedy?

307
00:23:29,952 --> 00:23:33,330
Oczywiście, że nie. Na tym polega nauka.

308
00:23:33,413 --> 00:23:37,042
Nie ma nic wspólnego z emocjami.Liczy się tylko ciekawość.

309
00:23:37,668 --> 00:23:39,962
To jest próbka z dzisiaj.

310
00:23:40,754 --> 00:23:43,799
Ta specyficzna tekstura mówi nam,

311
00:23:43,882 --> 00:23:48,136
że to mikrometeoryt,a nie cząsteczka przemysłowa.

312
00:23:48,220 --> 00:23:50,264
Oczywiście jest dość rozmazana.

313
00:23:50,347 --> 00:23:52,432
Możemy zrobić jej teraz zdjęcie?

314
00:23:53,267 --> 00:23:54,643
- Nie.- Nie.

315
00:23:54,726 --> 00:23:55,811
Gdybyśmy spróbowali,

316
00:23:55,894 --> 00:24:00,148
bicie naszych podekscytowanych sercspowodowałoby zakłócenia.

317
00:24:00,232 --> 00:24:04,069
Dlatego to niemożliwe.Musimy wychodzić, kiedy robimy zdjęcia.

318
00:24:04,778 --> 00:24:07,406
Skąd w ogóle biorą się te cząsteczki?

319
00:24:07,489 --> 00:24:10,617
To dobre pytanie, bo nie znamy odpowiedzi.

320
00:24:11,118 --> 00:24:13,203
Biorą się oczywiście z kosmosu.

321
00:24:13,287 --> 00:24:15,706
Niektóre z pasa asteroid.

322
00:24:15,789 --> 00:24:17,916
Inne z materii kometowej.

323
00:24:18,417 --> 00:24:23,839
Mogą też pochodzić z innych galaktyk,z innych układów słonecznych.

324
00:24:24,673 --> 00:24:27,759
Nie wiemy, z jakiego ciała niebieskiegopochodzi każde ziarenko.

325
00:24:28,343 --> 00:24:29,803
To wprost niesamowite.

326
00:24:29,887 --> 00:24:33,724
Co wtorek wieczór,kiedy Jon przynosi nowy materiał,

327
00:24:34,224 --> 00:24:35,726
jesteśmy zdumieni.

328
00:24:35,809 --> 00:24:37,895
Czujemy się znowu jak dzieci.

329
00:24:37,978 --> 00:24:41,857
Te cząsteczki są małe i samotnetakże w kosmosie.

330
00:24:41,940 --> 00:24:46,820
Niektóre z nich nigdy nie osiągnęłyrozmiaru, który umożliwiłby rozpoczęcie,

331
00:24:46,904 --> 00:24:49,031
nazwijmy to, fazy budowy.

332
00:24:49,114 --> 00:24:52,284
Nie zaczęły tworzyć małych planetw pasie asteroid.

333
00:24:52,743 --> 00:24:56,788
To w zasadzie pył kosmiczny.Pył jest walutą kosmosu.

334
00:24:57,289 --> 00:25:01,293
Tutaj na górzewidać na przykład stop żelaza i niklu.

335
00:25:02,920 --> 00:25:07,633
A tutaj mamy bardzo ładnyzaczątek krystalizacji.

336
00:25:07,716 --> 00:25:09,593
Zaczęło się od szkła.

337
00:25:10,552 --> 00:25:13,013
A teraz będą powstawaćkryształy oliwinu.

338
00:25:13,722 --> 00:25:18,227
Ta otoczka to bardzo cienka warstwasiarczków żelaza.

339
00:25:18,310 --> 00:25:21,355
To wygląda jak jakaś lodowa egzoplaneta.

340
00:25:21,438 --> 00:25:22,898
Wygląda jak lód. Tak.

341
00:25:22,981 --> 00:25:25,651
Jak pękające góry lodowe.

342
00:25:25,734 --> 00:25:28,153
Ta wydaje się szczególnie ciekawa.

343
00:25:28,237 --> 00:25:34,117
Ma bardzo wysoką temperaturęwejścia w atmosferę.

344
00:25:34,201 --> 00:25:36,453
Widać to z przodu, tutaj na górze.

345
00:25:36,537 --> 00:25:40,082
To jest kierunek,z którego wpadła w atmosferę Ziemi.

346
00:25:40,165 --> 00:25:45,337
Kiedy zwolniła, ciężkie metalowe jądrozostało wypchnięte do przodu

347
00:25:45,420 --> 00:25:49,049
pod wpływem inercji.

348
00:25:49,508 --> 00:25:53,929
W ten sposób powstałometalowe wzniesienie z przodu cząsteczki.

349
00:25:54,763 --> 00:25:58,475
Podobnie jest tutaj.Z przodu widać stop żelaza i niklu.

350
00:25:58,559 --> 00:26:04,147
Choć do tej pory zebraliśmyjuż dwa i pół tysiąca okazów,

351
00:26:04,231 --> 00:26:05,858
nie ma dwóch identycznych.

352
00:26:06,817 --> 00:26:08,861
Kiedy zaczynamy

353
00:26:08,944 --> 00:26:11,989
poznawać mikrometeorytyi cząsteczki pyłu kosmicznego,

354
00:26:12,072 --> 00:26:16,702
odkrywamy, że ich geologiabardzo różni się od ziemskiej.

355
00:26:16,785 --> 00:26:21,164
Poruszały się z hiperprędkością,

356
00:26:21,248 --> 00:26:23,959
pięćdziesiąt razy szybciejod lecącego pocisku,

357
00:26:24,418 --> 00:26:26,503
w temperaturach z piekła rodem.

358
00:26:26,587 --> 00:26:29,506
A potem skończyły jako skarby z kosmosu.

359
00:27:08,253 --> 00:27:13,509
<i>To piękno i dziwnośćmogą stać się jeszcze dziwniejsze.</i>

360
00:27:13,592 --> 00:27:15,219
Tak wygląda struktura.

361
00:27:16,094 --> 00:27:19,556
Proszę przytrzymać,a ja podejdę do tablicy.

362
00:27:19,640 --> 00:27:22,476
<i>Struktura, którą wyświetla Clive,</i>

363
00:27:22,559 --> 00:27:26,480
<i>dowodzi istnienia czegoś,co uważano za nieprawdopodobne.</i>

364
00:27:26,563 --> 00:27:30,108
<i>Dotyczy materiio strukturze krystalicznej,</i>

365
00:27:30,192 --> 00:27:32,945
<i>która wydawała się całkowicie niemożliwa.</i>

366
00:27:33,028 --> 00:27:35,489
<i>Tak zwanych kwazikryształów.</i>

367
00:27:36,281 --> 00:27:37,449
UNIWERSYTET PRINCETON

368
00:27:37,533 --> 00:27:40,369
<i>Oto człowiek,który nie zaakceptował tej niemożliwości.</i>

369
00:27:40,827 --> 00:27:46,750
<i>Światowej sławy kosmolog,Paul Steinhardt z Uniwersytetu Princeton.</i>

370
00:27:46,834 --> 00:27:52,881
Udało się panu znaleźć dowódna istnienie naturalnego kwazikryształu,

371
00:27:52,965 --> 00:27:55,259
który znajduje się w meteorycie.

372
00:27:55,342 --> 00:27:57,261
Ale co to jest kwazikryształ?

373
00:27:58,387 --> 00:28:02,891
Kwazikryształ to forma materii,którą uważaliśmy za niemożliwą.

374
00:28:03,392 --> 00:28:07,145
Przez setki lat uważaliśmy,że udowodniliśmy jej niemożliwość.

375
00:28:08,230 --> 00:28:12,067
Teraz wiemy, że nie tylko jest możliwa,

376
00:28:12,150 --> 00:28:16,280
ale też powstała we wszechświecie dawniej,niż mogliśmy sobie wyobrazić.

377
00:28:16,363 --> 00:28:17,990
Zacznijmy od czegoś prostego.

378
00:28:18,824 --> 00:28:21,660
<i>Kryształy mają uporządkowaną strukturę,</i>

379
00:28:21,743 --> 00:28:24,413
<i>niczym kafelki w łazience.</i>

380
00:28:24,496 --> 00:28:27,374
- Dobrze.- Proste kwadraty.

381
00:28:27,457 --> 00:28:30,169
<i>Kwadratowe kafelkipasują do siebie idealnie.</i>

382
00:28:30,252 --> 00:28:33,839
<i>Ale z pięciokątamio pięciokrotnej symetrii</i>

383
00:28:33,922 --> 00:28:35,465
<i>nie pójdzie już tak łatwo.</i>

384
00:28:35,924 --> 00:28:38,177
Trochę w tę stronę.

385
00:28:38,677 --> 00:28:40,095
I…

386
00:28:40,512 --> 00:28:42,264
Już widzę, gdzie będzie problem.

387
00:28:42,347 --> 00:28:44,183
Widzi pan, co się dzieje?

388
00:28:44,266 --> 00:28:47,436
Powstała szczelinai musimy dokonać paru wyborów.

389
00:28:47,519 --> 00:28:49,313
Nie dopasujemy tego tutaj.

390
00:28:49,396 --> 00:28:51,023
Mógłbym dać to tu lub tam,

391
00:28:51,106 --> 00:28:53,192
- ale nigdy nie zdołałbym…- Tak.

392
00:28:54,401 --> 00:28:55,986
Atomy nie cierpią przerw,

393
00:28:56,069 --> 00:28:58,280
więc kiedy zrobimy jew prawdziwych atomach,

394
00:28:58,363 --> 00:29:00,490
będą się ruszać, żeby się ich pozbyć.

395
00:29:00,574 --> 00:29:04,077
Pięciokrotna symetriabyła zakazana dla materii.

396
00:29:04,536 --> 00:29:09,208
A<i>le kwazikryształysą jeszcze bardziej złożone i zagadkowe.</i>

397
00:29:10,083 --> 00:29:13,545
Popatrzmy najpierwna strukturę kwazikryształów,

398
00:29:13,629 --> 00:29:16,298
żeby zrozumieć ich wygląd.

399
00:29:16,381 --> 00:29:20,677
Dobry przykład stanowita mozaika na stole.

400
00:29:20,761 --> 00:29:25,098
Kiedy się przyjrzymy, zobaczymy,że zrobiono ją z dwóch różnych kształtów.

401
00:29:25,641 --> 00:29:26,808
To kurczaki.

402
00:29:27,684 --> 00:29:30,145
<i>Wygląda na układankę dla dzieci,</i>

403
00:29:30,229 --> 00:29:33,315
<i>ale stoi za nią pomysłowa matematyka.</i>

404
00:29:34,316 --> 00:29:38,487
Ten wzór został odkrytyprzez sir Rogera Penrose’a w latach 70.

405
00:29:39,363 --> 00:29:43,367
To matematyk i czasem także kosmolog.

406
00:29:44,201 --> 00:29:47,412
<i>To niesamowite,że strukturę kwazikryształów…</i>

407
00:29:47,496 --> 00:29:48,997
ŚWIĄTYNIA DARB-I-IMAM

408
00:29:49,081 --> 00:29:51,708
<i>…można znaleźć w świątyniw irańskim Isfahanie.</i>

409
00:29:52,167 --> 00:29:56,964
<i>Bez znajomości stojących za niąmatematycznych zasad,</i>

410
00:29:57,047 --> 00:30:00,092
<i>rzemieślnicy sprzed ponad 500 lat</i>

411
00:30:00,175 --> 00:30:04,596
<i>rozwiązali niemożliwą geometriępięciokrotnej symetrii.</i>

412
00:30:05,597 --> 00:30:06,807
O proszę.

413
00:30:09,226 --> 00:30:10,352
Teraz muszę pana ostrzec.

414
00:30:10,435 --> 00:30:12,563
<i>To było zasadne ostrzeżenie.</i>

415
00:30:13,021 --> 00:30:16,733
<i>Rzeczywiście robi się totak skomplikowane,</i>

416
00:30:16,817 --> 00:30:20,279
<i>że nie będziemytorturować was szczegółami.</i>

417
00:30:20,737 --> 00:30:22,239
<i>Pokażemy tylko próbkę.</i>

418
00:30:22,948 --> 00:30:27,911
Zamiast jednego dwudziestościanumamy dwudziestościan dwudziestościanów.

419
00:30:28,495 --> 00:30:31,790
Zastanawialiśmy się,czy rozbudowanie tego na zewnątrz

420
00:30:31,874 --> 00:30:35,252
pozwoli utrzymać tę strukturę,ale pojawił się problem.

421
00:30:35,961 --> 00:30:38,964
<i>Ten model pomógł go jednak rozwiązać.</i>

422
00:30:39,047 --> 00:30:41,967
<i>Przedstawia prawdziwy kwazikryształ.</i>

423
00:30:42,050 --> 00:30:44,052
…można zbudować tylko tę płaszczyznę…

424
00:30:44,136 --> 00:30:47,848
<i>Steinhardt chciał znaleźć taki w naturze.</i>

425
00:30:50,225 --> 00:30:53,353
Pojechał pan na ekspedycję na Kamczatkę.

426
00:30:53,437 --> 00:30:55,606
To musiało być zainspirowaneteoretycznym…

427
00:30:55,689 --> 00:30:57,524
Tak. Zainspirowane tym modelem.

428
00:30:57,608 --> 00:30:58,901
Ten model mówi nam,

429
00:30:58,984 --> 00:31:02,779
że jeśli w atomach działają siły,które są jak te wiązania,

430
00:31:02,863 --> 00:31:05,324
to muszą utworzyć taką strukturę.

431
00:31:05,407 --> 00:31:06,950
Od razu pomyślałem:

432
00:31:07,034 --> 00:31:11,413
„Czy natura mogła utworzyć kwazikryształ,zanim zrobili to ludzie?”.

433
00:31:11,496 --> 00:31:16,627
Tak zaczęło się trwające dziesięcioleciaposzukiwanie naturalnego kwazikryształu.

434
00:31:17,169 --> 00:31:20,297
W końcu znaleźliśmy Lucę Bindiego,mineraloga z Florencji…

435
00:31:20,380 --> 00:31:21,882
UNIWERSYTET FLORENCKI

436
00:31:21,965 --> 00:31:25,802
…który miał w swoim muzeum małą próbkę

437
00:31:26,303 --> 00:31:28,889
złożonej skały,

438
00:31:28,972 --> 00:31:32,226
mającej w środku ziarenko kwazikryształu.

439
00:31:32,976 --> 00:31:35,229
Badając tę próbkę odkryliśmy

440
00:31:35,312 --> 00:31:39,274
na podstawie paru wskazówek,że to kawałek meteorytu.

441
00:31:39,358 --> 00:31:44,655
To nie wystarczyło jako dowód.Musieliśmy odkryć, skąd ta skała pochodzi

442
00:31:44,738 --> 00:31:47,616
i spróbować zdobyć więcej jej próbek.

443
00:31:48,158 --> 00:31:51,203
<i>I tak Paul Steinhard oraz Luca Bindi</i>

444
00:31:51,286 --> 00:31:54,915
<i>wyruszyli na ekspedycjęna wschodnie krańce Rosji,</i>

445
00:31:54,998 --> 00:31:56,959
<i>w pobliże Cieśniny Beringa.</i>

446
00:31:59,878 --> 00:32:04,091
<i>Czerwony znacznik pokazujemiejsce odkrycia fragmentów meteorytu.</i>

447
00:32:05,008 --> 00:32:09,763
<i>Znaleziono jewzdłuż Strumienia Listwenickiego,</i>

448
00:32:10,180 --> 00:32:12,099
<i>o którym nikt nigdy nie słyszał.</i>

449
00:32:13,141 --> 00:32:18,438
<i>W skład ekspedycji wchodzili członkowierosyjskiej ekipy geologicznej,</i>

450
00:32:18,522 --> 00:32:22,317
<i>która odnalazła pierwszą próbkędekady temu.</i>

451
00:32:36,874 --> 00:32:39,918
<i>Musieli przemierzyć niezbadany teren,</i>

452
00:32:40,002 --> 00:32:42,921
<i>zupełnie nieznany Paulowi Steinhardtowi.</i>

453
00:32:43,005 --> 00:32:49,636
<i>Jego doświadczenie polowe nie wykraczałopoza uniwersyteckie trawniki.</i>

454
00:33:00,397 --> 00:33:03,817
<i>Prześladowały go niezliczone komary.</i>

455
00:33:04,318 --> 00:33:07,696
<i>Tutaj widzimy goz siatką przeciw komarom na twarzy.</i>

456
00:33:08,280 --> 00:33:10,365
<i>Spał niespokojnie.</i>

457
00:33:10,782 --> 00:33:15,370
<i>Niedźwiedzie pojawiały sięw jego koszmarach i na jawie.</i>

458
00:33:16,622 --> 00:33:20,584
<i>Trud włożony w znalezieniekawałków meteorytu opłacił się.</i>

459
00:33:21,710 --> 00:33:25,172
<i>Ich znalezisko od razuwydawało się obiecujące.</i>

460
00:33:26,215 --> 00:33:30,344
<i>Bindi i Steinhardmieli powody do świętowania,</i>

461
00:33:30,427 --> 00:33:35,307
<i>chociaż jeszcze nie wiedzieli,czy próbki zawierają kwazikryształy.</i>

462
00:33:37,351 --> 00:33:41,647
<i>Promienie rentgenowskie pozwoliłyzobaczyć w nowo odkrytych próbkach</i>

463
00:33:41,730 --> 00:33:44,900
<i>zakazaną pięciokrotną symetrię,</i>

464
00:33:44,983 --> 00:33:49,363
<i>dowód na istnieniekwazikryształów w meteorycie.</i>

465
00:33:49,446 --> 00:33:52,199
Co pan czuł, kiedy pan to odkrył?

466
00:33:52,950 --> 00:33:56,662
W tamtej chwilizatrzymał się dla mnie czas.

467
00:33:58,247 --> 00:33:59,248
Ponieważ…

468
00:34:00,832 --> 00:34:04,336
Kiedy tylko zobaczyłem to zdjęcie,od razu wiedziałem,

469
00:34:04,419 --> 00:34:07,464
że wszystko,co próbowaliśmy osiągnąć przez dekady,

470
00:34:07,548 --> 00:34:09,424
zostało właśnie osiągnięte.

471
00:34:09,507 --> 00:34:13,762
Do tego udowodniliśmy,że ten kwazikryształ

472
00:34:13,846 --> 00:34:17,516
nie tylko powstał w naturze,ale też że zaszło to w kosmosie.

473
00:34:17,599 --> 00:34:19,016
OŚRODEK BADANIA METEORYTÓW

474
00:34:19,101 --> 00:34:22,312
<i>Zostawiamy za sobąnieprzeniknione tajemnice materii</i>

475
00:34:22,771 --> 00:34:27,525
<i>i zwracamy się w stronę zwyklejszych skał,które na nas spadły.</i>

476
00:34:27,609 --> 00:34:30,070
…mamy tu klejące wycieraczki.

477
00:34:31,905 --> 00:34:36,534
<i>Uniwersytet Stanu Arizonazgromadził ich dużą kolekcję.</i>

478
00:34:36,618 --> 00:34:39,329
Wniesiony z zewnątrz brudtrafia do schowka.

479
00:34:39,413 --> 00:34:40,539
UNIWERSYTET STANU ARIZONA

480
00:34:40,621 --> 00:34:42,666
<i>Ale czekały na nas szalone opowieści.</i>

481
00:34:42,748 --> 00:34:45,752
Po wejściu musimy stanąć tu,żeby pozbyć się brudu.

482
00:34:45,835 --> 00:34:46,670
Dobrze.

483
00:34:46,753 --> 00:34:49,464
<i>Oprowadzał nas Laurence Garvie, kustosz.</i>

484
00:34:49,547 --> 00:34:53,927
W środku jest nadciśnieniezatrzymujące napływ powietrza z zewnątrz.

485
00:34:54,011 --> 00:34:55,637
- Brudu nie ma?- Nie.

486
00:34:55,721 --> 00:34:59,308
Cały czas obserwuje nas kamera.Proszę o uśmiech.

487
00:34:59,933 --> 00:35:02,519
Najważniejsze jest jednak,

488
00:35:02,603 --> 00:35:05,355
żeby w miejscu przechowywania meteorytów

489
00:35:05,439 --> 00:35:08,734
zachować jew możliwie największej czystości.

490
00:35:08,817 --> 00:35:10,694
Wydaje nam się, że jesteśmy czyści.

491
00:35:10,777 --> 00:35:13,822
Ale tutaj unikamy nawetzatłuszczania próbek palcami.

492
00:35:13,906 --> 00:35:16,700
Proszę więc włożyć rękawiczki.Ja zrobię to samo.

493
00:35:16,783 --> 00:35:18,660
Dzięki temu mogę panu pokazać

494
00:35:18,744 --> 00:35:23,123
wyjątkowo spektakularny meteoryt,który spadł zaledwie parę tygodni temu,

495
00:35:23,207 --> 00:35:24,875
konkretnie na Kostaryce.

496
00:35:24,958 --> 00:35:28,962
Ten meteoryt zawierawiele związków organicznych.

497
00:35:29,046 --> 00:35:32,257
To ważne, bo mówi namo początkach Układu Słonecznego

498
00:35:32,341 --> 00:35:35,636
i być może równieżo powstaniu w nim życia.

499
00:35:35,719 --> 00:35:39,223
Próbki są tutaj, w specjalnych gablotach.

500
00:35:39,306 --> 00:35:40,849
Są chłodzone azotem.

501
00:35:40,933 --> 00:35:43,018
Mamy więc suchy azot.

502
00:35:43,101 --> 00:35:46,605
To ważne: jest on wpompowywany do gablot.

503
00:35:46,688 --> 00:35:51,401
Kiedy ją otworzę,będzie to można usłyszeć.

504
00:35:51,485 --> 00:35:53,612
To konserwuje meteoryty.

505
00:35:53,695 --> 00:35:56,740
Nie mają styczności z wodą ani z tlenem.

506
00:35:56,823 --> 00:35:59,660
To najlepsza metoda konserwacji,jaką dysponujemy.

507
00:35:59,743 --> 00:36:00,994
To ten syk?

508
00:36:01,078 --> 00:36:02,329
Tak.

509
00:36:03,372 --> 00:36:06,458
Przykładowo to jest…

510
00:36:08,502 --> 00:36:11,380
jeden z najbardziejniesamowitych meteorytów.

511
00:36:12,089 --> 00:36:13,674
Proszę zobaczyć nazwę.

512
00:36:14,216 --> 00:36:15,551
„Psia buda”.

513
00:36:16,802 --> 00:36:17,803
Weźmy…

514
00:36:21,807 --> 00:36:24,977
A więc… muszę dodać jedno:proszę go nie upuścić.

515
00:36:25,060 --> 00:36:27,646
- Spróbuję.- Proszę nie upuścić.

516
00:36:30,858 --> 00:36:35,988
Ten kamień spadłkilka tygodni temu na Kostaryce.

517
00:36:36,071 --> 00:36:37,781
Przebił się przez budę,

518
00:36:37,865 --> 00:36:39,908
w której spał pies.

519
00:36:39,992 --> 00:36:43,287
- Mam nadzieję, że go nie zranił.- Minął psa o milimetry

520
00:36:43,370 --> 00:36:46,373
i wbił się w ziemię tuż obok niego.

521
00:36:46,999 --> 00:36:51,170
Wyróżnia go również to,że przykleiła się do niego sierść psa.

522
00:36:51,253 --> 00:36:52,379
Serio?

523
00:36:52,462 --> 00:36:55,174
Zdumiewające jest to,

524
00:36:55,257 --> 00:36:57,759
że kiedy się go powącha,

525
00:36:59,094 --> 00:37:02,890
czuć związki organiczne,które wchodzą w jego skład.

526
00:37:02,973 --> 00:37:06,476
Mają cztery i pół miliarda lat

527
00:37:06,560 --> 00:37:09,313
i powstały na młodej planecie,

528
00:37:09,396 --> 00:37:11,440
która już nie istnieje.

529
00:37:11,523 --> 00:37:13,275
Zostały uwięzione w tym kamieniu

530
00:37:13,358 --> 00:37:17,446
i spędziły cztery miliardy latw pasie asteroid.

531
00:37:17,529 --> 00:37:19,865
Potem, z jakiegoś powodu,kamień go opuścił

532
00:37:19,948 --> 00:37:21,325
i wylądował na Kostaryce.

533
00:37:21,408 --> 00:37:23,952
A teraz jest w naszym skarbcu.

534
00:37:24,036 --> 00:37:26,163
Co to za zapach? Przypomina…

535
00:37:26,246 --> 00:37:28,624
Nie wiemy dokładnie, ale wydaje się nam,

536
00:37:28,707 --> 00:37:31,126
że przypomina naftalinę.

537
00:37:31,210 --> 00:37:33,045
Coś podobnego do tego związku.

538
00:37:33,128 --> 00:37:34,880
Jak jakiś rozpuszczalnik?

539
00:37:34,963 --> 00:37:36,632
Trochę tak.

540
00:37:36,715 --> 00:37:38,800
Odłożę go, chyba że chce panjeszcze potrzymać.

541
00:37:38,884 --> 00:37:40,177
- Nie.- Przy okazji,

542
00:37:40,260 --> 00:37:42,387
czerwień pochodzi z dachu budy.

543
00:37:43,430 --> 00:37:46,892
Natomiast biel z podłogi budy.

544
00:37:46,975 --> 00:37:49,019
Czy pies od razu zorientował się,

545
00:37:49,102 --> 00:37:51,688
że odwiedził go gość z nieba?

546
00:37:51,772 --> 00:37:54,399
Nie, ale co ciekawe,

547
00:37:54,483 --> 00:37:58,946
ludzie wykorzystywali psy do szukaniameteorytów ze względu na ich zapach.

548
00:37:59,029 --> 00:38:01,114
Można je nauczyć go szukać.

549
00:38:02,074 --> 00:38:03,242
Odłóżmy to teraz.

550
00:38:09,665 --> 00:38:12,501
To meteoryt żelaznyz Toluki w regionie Jiquipilco.

551
00:38:12,584 --> 00:38:13,585
Proszę potrzymać.

552
00:38:13,669 --> 00:38:15,629
Proszę nie upuścić, bo pęknie.

553
00:38:15,712 --> 00:38:16,713
O rety.

554
00:38:16,797 --> 00:38:22,219
Musi ważyć jakieś 30, 40 kilogramów.Ten jeden kamień.

555
00:38:22,302 --> 00:38:23,595
To czysta ruda żelaza?

556
00:38:23,679 --> 00:38:25,556
Czyste żelazo, ale bogate w nikiel.

557
00:38:25,639 --> 00:38:28,225
- Nie upuśćmy go. Już.- Proszę.

558
00:38:29,643 --> 00:38:33,313
Ten niezwykły materiałnie był dotąd pokazywany w telewizji.

559
00:38:33,397 --> 00:38:35,691
Nazywa się tektyt.

560
00:38:35,774 --> 00:38:40,445
Nastąpiło uderzenie w Ziemię,

561
00:38:40,529 --> 00:38:44,449
które stopiłodużą część powierzchni planety.

562
00:38:44,533 --> 00:38:47,786
W tym przypadku pewniekilka tysięcy kilometrów kwadratowych.

563
00:38:47,870 --> 00:38:50,455
Ten obszar stopił się prawie natychmiast.

564
00:38:50,539 --> 00:38:52,291
Następnie fala uderzeniowa

565
00:38:52,374 --> 00:38:55,669
rozrzuciła ten materiałna jednej trzeciej powierzchni Ziemi.

566
00:38:55,752 --> 00:38:56,753
Kiedy to było?

567
00:38:56,837 --> 00:38:59,590
Szacujemy, że jakieś 750 tysięcy lat temu.

568
00:38:59,673 --> 00:39:01,675
Wydaje się, że to bardzo dawno,

569
00:39:01,758 --> 00:39:04,511
ale z punktu widzenia geologiito ledwie wczoraj.

570
00:39:04,595 --> 00:39:06,680
- To bardzo świeże zjawisko.- To szkło?

571
00:39:06,763 --> 00:39:09,266
To jest… Proszę posłuchać…

572
00:39:10,434 --> 00:39:13,562
To szkło, ale nie mapochodzenia pozaziemskiego.

573
00:39:13,645 --> 00:39:18,317
To jest stopiony materiał z Ziemi,

574
00:39:18,400 --> 00:39:22,613
który po stopieniuzostał rozrzucony po powierzchni planety.

575
00:39:22,696 --> 00:39:26,450
Można go znaleźć na Filipinach,w Południowo-Wschodniej Azji,

576
00:39:26,533 --> 00:39:29,244
przez Indonezję, aż po Australię,

577
00:39:29,328 --> 00:39:31,496
a potem aż po Antarktydę.

578
00:39:31,580 --> 00:39:34,333
To było przeogromne zdarzenie.

579
00:39:34,416 --> 00:39:37,211
Proszę popatrzyć na te kształty.Co nam one mówią?

580
00:39:37,294 --> 00:39:41,965
Mówią nam, że materiał został rozrzucony,a następnie zastygł w powietrzu.

581
00:39:43,133 --> 00:39:45,260
Gdybyśmy tam byli, kiedy to upadło,

582
00:39:45,344 --> 00:39:46,887
nie przeżylibyśmy?

583
00:39:46,970 --> 00:39:48,180
Nic by nie przeżyło.

584
00:39:48,263 --> 00:39:50,974
Kilka tysięcy kilometrów kwadratowych

585
00:39:51,058 --> 00:39:54,937
zostałoby momentalniezamienionych w szkło.

586
00:39:55,312 --> 00:39:59,942
Popijałby pan sobie herbatęi zamienił się w szkło, jak wszystko inne.

587
00:40:04,863 --> 00:40:08,742
<i>Każdy z tych kamieniz mrocznych, odległych światów</i>

588
00:40:08,825 --> 00:40:10,327
<i>ma swoją historię.</i>

589
00:40:21,672 --> 00:40:26,635
<i>Na przestrzeni dziejówmeteoryty rozbudzały ludzką wyobraźnię.</i>

590
00:40:27,427 --> 00:40:30,639
<i>Tak proste narzędzie jak latarka komórki</i>

591
00:40:30,722 --> 00:40:35,602
<i>wydobywa tajemnicze pięknoz tych dalekich przybyszów.</i>

592
00:41:04,381 --> 00:41:05,799
Mamy tutaj…

593
00:41:05,883 --> 00:41:10,596
<i>W tym samymOśrodku Badania Meteorytów w Tempe,</i>

594
00:41:10,679 --> 00:41:13,307
<i>spotkaliśmy dr Meenakshi Wadhwę,</i>

595
00:41:13,390 --> 00:41:16,852
<i>jedną z czołowych badaczek meteorytów.</i>

596
00:41:16,935 --> 00:41:19,062
…czterdzieści tysięcy meteorytów.

597
00:41:19,146 --> 00:41:20,480
PLANETOLOŻKA

598
00:41:20,564 --> 00:41:23,567
- W tym dzieło Barbary Hepworth.- Właśnie.

599
00:41:24,943 --> 00:41:28,363
To wspaniałe zasoby do naszych badań.

600
00:41:28,447 --> 00:41:29,698
POSŁAŃCY Z INNYCH ŚWIATÓW

601
00:41:29,781 --> 00:41:31,783
Co tu widzimy?

602
00:41:31,867 --> 00:41:34,953
Ten okrągły obiekt

603
00:41:35,037 --> 00:41:37,664
to malutka…

604
00:41:37,748 --> 00:41:40,334
Można go sobie wyobrazićjako małą kropelkę,

605
00:41:40,417 --> 00:41:43,420
która istniała we wczesnej historiiUkładu Słonecznego,

606
00:41:43,504 --> 00:41:46,381
jakieś cztery i pół miliarda lat temu.

607
00:41:46,465 --> 00:41:48,258
Przed akrecją planet?

608
00:41:48,342 --> 00:41:51,929
Tak. Wtedy istniał tylko gaz i pył.

609
00:41:52,012 --> 00:41:54,890
Nic więcej.Żadnych planet, żadnej Ziemi. Nic.

610
00:41:55,474 --> 00:41:57,059
I te…

611
00:41:57,142 --> 00:42:00,896
Te obiekty zostały opisanejako krople ognistego deszczu,

612
00:42:00,979 --> 00:42:04,233
który kondensował się z tej mgławicy,

613
00:42:04,316 --> 00:42:06,443
z tej chmury gazu i pyłu.

614
00:42:06,527 --> 00:42:09,530
Prawdopodobnieprzez jakieś procesy uderzeniowe,

615
00:42:09,613 --> 00:42:12,491
które zachodziłyu początków Układu Słonecznego.

616
00:42:12,574 --> 00:42:15,702
Nie wiemy dokładnie, jaka jest ich geneza,

617
00:42:15,786 --> 00:42:18,205
ale sądzimy, że procesy tego samego typu

618
00:42:18,288 --> 00:42:20,958
zachodziły w innych układach,które się teraz formują.

619
00:42:21,583 --> 00:42:23,460
Jakie pierwiastki się tu znajdują?

620
00:42:23,544 --> 00:42:29,591
Widzi panten piękny wzór przypominający witraż?

621
00:42:29,675 --> 00:42:32,052
To minerał nazwany oliwinem.

622
00:42:32,636 --> 00:42:36,932
Jeśli teraz to obrócę,

623
00:42:37,015 --> 00:42:40,561
światło przechodzące przez minerał

624
00:42:40,644 --> 00:42:43,397
spolaryzuje się.

625
00:42:43,480 --> 00:42:45,148
W ten sposób sam minerał

626
00:42:45,232 --> 00:42:48,235
wygasza światłopadające w niektórych kierunkach.

627
00:42:48,318 --> 00:42:53,115
Możemy więc zobaczyć,jak rozjaśnia się i przygasa.

628
00:42:53,740 --> 00:42:56,994
To naprawdę wygląda jak przepiękny witraż.

629
00:42:57,077 --> 00:43:00,247
- Myślę, że jest… Tak.- Olśniewający.

630
00:43:00,330 --> 00:43:02,833
Oto plasterek.

631
00:43:02,916 --> 00:43:08,547
Cienki plasterek próbki z Marsa,na który patrzyłam

632
00:43:08,630 --> 00:43:11,967
na początku moich badań nad meteorytami.

633
00:43:12,050 --> 00:43:18,682
To mnie zafascynowało. Wyglądał znajomo,choć pochodził z zupełnie innego świata.

634
00:43:19,474 --> 00:43:23,687
Wiemy, że ta skała pochodzi z Marsadzięki uwięzionym w niej gazom,

635
00:43:23,770 --> 00:43:27,399
które mają ten sam skład,co atmosfera Marsa.

636
00:43:27,482 --> 00:43:30,277
Jeżeli podgrzeje się kawałek tej skały,

637
00:43:30,360 --> 00:43:34,448
uwolnione zostaną gazy,których skład można zmierzyć.

638
00:43:34,531 --> 00:43:36,992
To jest ten sam skład,

639
00:43:37,534 --> 00:43:40,621
który miała próbkapobrana przez sondę na Marsie.

640
00:43:40,704 --> 00:43:43,081
- Niesamowite.- To prawda.

641
00:44:06,688 --> 00:44:10,108
Czy Carl Sagan miał rację,że powstaliśmy z gwiezdnego pyłu?

642
00:44:10,192 --> 00:44:11,860
Tak. Wszyscy z niego jesteśmy.

643
00:44:11,944 --> 00:44:16,031
Każdy pierwiastek w naszym ciele

644
00:44:16,114 --> 00:44:20,744
był zsyntetyzowany w gwiazdach,zanim tu przybył.

645
00:44:20,827 --> 00:44:22,704
Tak. Jesteśmy gwiezdnym pyłem.

646
00:44:23,872 --> 00:44:26,124
- Ostatecznie.- Przepiękna myśl.

647
00:44:26,208 --> 00:44:27,042
Tak.

648
00:44:27,125 --> 00:44:31,088
<i>To był jedyny momentw trakcie kręcenia tego filmu,</i>

649
00:44:31,171 --> 00:44:33,423
<i>kiedy nie mogłem się oprzeć.</i>

650
00:44:33,507 --> 00:44:36,468
<i>Musiałem interweniować zza kamery.</i>

651
00:44:37,010 --> 00:44:40,222
Raczej nie jestem gwiezdnym pyłem.Jestem Bawarczykiem.

652
00:44:44,685 --> 00:44:47,187
Tak. To specjalny okaz.

653
00:44:47,813 --> 00:44:49,857
Tak. To prawda.

654
00:44:58,782 --> 00:45:00,367
<i>Nasza podróż zabrała nas</i>

655
00:45:00,450 --> 00:45:03,161
<i>wszędzie, gdzie na Ziemięspadły duże kule ognia.</i>

656
00:45:03,245 --> 00:45:04,580
KRATER RAMGARHRADŻASTAN, INDIE

657
00:45:05,372 --> 00:45:09,293
<i>Chcieliśmy dowiedzieć się,czy życie przybyło z kosmosu.</i>

658
00:45:10,252 --> 00:45:16,425
<i>To jest krater Ramgarh w Radżastanie,w Północnych Indiach. Ma 4 km średnicy.</i>

659
00:45:17,259 --> 00:45:20,262
<i>Z kosmosu od razu rzuca się w oczy,</i>

660
00:45:20,345 --> 00:45:24,850
<i>ale stojąc na ziemi ciężko zauważyć,że jest się w kraterze.</i>

661
00:45:25,392 --> 00:45:30,230
<i>Mimo to od X wiekubudowano tu hinduistyczne świątynie.</i>

662
00:45:32,482 --> 00:45:36,403
<i>Ciekawiło nas,czy materia organiczna z meteorytów</i>

663
00:45:36,486 --> 00:45:41,033
<i>mogła dostarczyć składnikówżyciu na naszej planecie.</i>

664
00:45:42,367 --> 00:45:46,788
<i>Zapytaliśmy o to ekspertkę,profesor Nitę Sahai,</i>

665
00:45:46,872 --> 00:45:51,001
<i>która bada przejścieod chemii do biologii.</i>

666
00:45:52,127 --> 00:45:58,175
Znajdujemy się wewnątrz ogromnego krateruuformowanego przez uderzenie meteorytu.

667
00:45:58,258 --> 00:46:00,802
Nie wiemy, czy był to chondryt węglisty,

668
00:46:00,886 --> 00:46:03,722
ale wiemy, że tego typu meteoryty

669
00:46:03,805 --> 00:46:06,308
zawierają różne organiczne molekuły.

670
00:46:06,391 --> 00:46:10,562
Które z nich są kluczowe,żeby powstało życie?

671
00:46:10,646 --> 00:46:13,941
W sumie w meteorytach znalezionowszystkie budulce życia.

672
00:46:14,024 --> 00:46:15,442
GEOCHEMICZKA

673
00:46:15,526 --> 00:46:17,069
Aminokwasy tworzące proteiny,

674
00:46:17,152 --> 00:46:20,072
cząsteczki lipidówtworzące membrany komórkowe,

675
00:46:20,155 --> 00:46:23,075
a nawet rybozę, która jest cukrem.

676
00:46:23,158 --> 00:46:25,577
Dla mnie to zdumiewające,

677
00:46:25,661 --> 00:46:30,332
że w meteorytach znajdują się cukryi składniki tworzące proteiny.

678
00:46:30,415 --> 00:46:31,250
Tak.

679
00:46:31,333 --> 00:46:35,170
Powstały geologicznie, jak minerały?

680
00:46:35,754 --> 00:46:39,341
Nie są jak minerały.To cząsteczki organiczne,

681
00:46:39,424 --> 00:46:42,970
a minerały są nieorganiczne,ale zakłada się, że powstały

682
00:46:43,053 --> 00:46:46,974
przez oddziaływanie molekuł organicznychna powierzchnię minerałów.

683
00:46:47,057 --> 00:46:50,727
Na przykład na ziarna międzyplanetarne

684
00:46:50,811 --> 00:46:53,772
czy na powierzchnię samych meteorytów.

685
00:46:54,356 --> 00:46:56,650
Wciąż jednak duży krok dzieli

686
00:46:56,733 --> 00:47:00,445
te składniki od początków życia.

687
00:47:00,529 --> 00:47:02,322
- Tak.- Co jest zatem potrzebne?

688
00:47:02,406 --> 00:47:04,992
Chyba jakiś tygiel na te elementy

689
00:47:05,075 --> 00:47:06,785
oraz źródło ciepła?

690
00:47:06,869 --> 00:47:12,541
Tak. Te proste budulce muszązostać spolimeryzowane w dłuższe łańcuchy,

691
00:47:12,624 --> 00:47:17,546
które mogą się składać i sprawnie działać.

692
00:47:17,629 --> 00:47:19,631
Co pani sądzi o idei panspermii,

693
00:47:19,715 --> 00:47:23,302
według której życiejest rozproszone w kosmosie?

694
00:47:23,385 --> 00:47:26,054
Czy można sobie wyobrazić,że żywe organizmy

695
00:47:26,138 --> 00:47:29,975
mogą przetrwać ekstremalne temperaturyi promieniowanie kosmiczne?

696
00:47:30,517 --> 00:47:33,353
DNA jest tak naprawdę całkiem odporne.

697
00:47:33,437 --> 00:47:37,524
Może przeżyć w kosmosie.

698
00:47:37,983 --> 00:47:42,696
Nawet cały organizm może przetrwać,jeśli jest w postaci zarodnika.

699
00:47:42,779 --> 00:47:46,450
Ludzie dokopali się głębokopod powierzchnię Ziemi

700
00:47:46,533 --> 00:47:50,120
i nawet poniżej kilku kilometrów

701
00:47:50,204 --> 00:47:54,791
znaleziono bakterie, które żyły tamprawdopodobnie przez miliony lat.

702
00:47:54,875 --> 00:47:59,505
Przeżywają w swoistym stanie zawieszeniaczynności życiowych.

703
00:47:59,588 --> 00:48:02,841
Czy wie pani, dlaczego kapłanibudowali tu świątynie?

704
00:48:02,925 --> 00:48:05,302
Ta jest poświęcona Śiwie.

705
00:48:05,385 --> 00:48:09,765
To nie może być zbieg okoliczności.Mieści się w kraterze po meteorycie.

706
00:48:09,848 --> 00:48:14,394
To interesujące, że ta świątyniajest poświęcona Śiwie i Parwati.

707
00:48:14,478 --> 00:48:19,900
To świątynia tantryczna,która reprezentuje stworzenie.

708
00:48:19,983 --> 00:48:22,110
Śiwa jest także bogiem zniszczenia.

709
00:48:22,569 --> 00:48:25,072
W mitologii hinduskiej mówi się

710
00:48:25,155 --> 00:48:28,784
o cyklach stworzeniai zniszczenia wszechświata.

711
00:48:28,867 --> 00:48:32,704
To adekwatne, bo świątynia stoiw kraterze po uderzeniu meteorytu,

712
00:48:32,788 --> 00:48:36,124
które mogłozmieść z powierzchni ziemi życie,

713
00:48:36,208 --> 00:48:38,794
ale także dostarczyćcząsteczki organiczne,

714
00:48:38,877 --> 00:48:41,129
które mogły to życie zasiać.

715
00:48:45,592 --> 00:48:50,180
<i>Lokalny sadhu potwierdził tow podobnych słowach.</i>

716
00:48:51,014 --> 00:48:56,645
<i>Jeżeli ludzkość i wszystko, co żywe,wymrze wskutek wojny lub meteorytu,</i>

717
00:48:56,728 --> 00:49:01,108
<i>życie odnowi się tutaj,w tym jeziorze meteorytowym.</i>

718
00:49:10,450 --> 00:49:14,663
<i>Musieliśmy udać się w miejsce uderzenianajwiększej ognistej kuli.</i>

719
00:49:15,622 --> 00:49:19,084
<i>To miejsce o niewymawialnej nazwie</i>

720
00:49:19,168 --> 00:49:21,795
<i>na wybrzeżu półwyspu Jukatan w Meksyku.</i>

721
00:49:21,879 --> 00:49:24,798
PORT CHICXULUBMEKSYK

722
00:49:24,882 --> 00:49:30,804
<i>W tym miejscu na naszej planeciewydarzyła się niewyobrażalna apokalipsa.</i>

723
00:49:31,597 --> 00:49:34,850
<i>To, co spadło tutaj z kosmosu,</i>

724
00:49:34,933 --> 00:49:40,105
<i>miało siłę setki milionów,a może nawet tysięcy milionów większą</i>

725
00:49:40,189 --> 00:49:43,066
<i>od bomby atomowej,którą zrzucono na Hiroszimę.</i>

726
00:49:44,610 --> 00:49:47,571
<i>Nic tutaj nie przypominao tamtym zdarzeniu.</i>

727
00:49:48,113 --> 00:49:51,992
<i>Wszystko pokrywa ciężka warstwa nudy.</i>

728
00:49:54,203 --> 00:50:00,292
<i>Chicxulub jest kurortem tak opuszczonym,że aż chce się płakać.</i>

729
00:51:12,489 --> 00:51:15,826
<i>Tutejsze psy,podobnie jak wszystkie inne na Ziemi,</i>

730
00:51:15,909 --> 00:51:19,121
<i>są zbyt nierozgarnięte, żeby zrozumieć,</i>

731
00:51:19,204 --> 00:51:22,708
<i>że trzy czwarte gatunków wyginęło</i>

732
00:51:22,791 --> 00:51:25,627
<i>przez wydarzenie,które tu miało tu miejsce.</i>

733
00:51:31,550 --> 00:51:35,304
<i>Dinozaury przeżyłyjedynie w lokalnym muzeum.</i>

734
00:51:38,265 --> 00:51:42,477
<i>Ich oczy zrobili ludzie.Nie rozpoznają niczego.</i>

735
00:51:44,062 --> 00:51:46,690
<i>Tylko odciski ich stóp są autentyczne,</i>

736
00:51:46,773 --> 00:51:50,527
<i>ale widać po nich,że spacerowały, a nie uciekały.</i>

737
00:51:51,612 --> 00:51:54,781
<i>Były nieświadomenagłej śmierci wszystkiego.</i>

738
00:52:13,550 --> 00:52:15,928
To opuszczone miejsceznajduje się w centrum

739
00:52:16,011 --> 00:52:19,681
jednego z największychgeologicznych kataklizmów w historii,

740
00:52:20,182 --> 00:52:24,436
który nieodwracalnie zmieniłbieg życia na planecie.

741
00:52:24,520 --> 00:52:29,066
Jakieś 66 milionów lat temu asteroidao średnicy być może dziesięciu kilometrów

742
00:52:29,149 --> 00:52:34,029
uderzyła w Ziemię z prędkością20 kilometrów na sekundę.

743
00:52:34,905 --> 00:52:37,574
Siła uderzenia była tak ogromna,

744
00:52:37,658 --> 00:52:41,495
że wyżłobiła dziuręo głębokości 30 kilometrów.

745
00:52:42,246 --> 00:52:44,373
Powstał krater,

746
00:52:44,456 --> 00:52:49,670
który rozciąga się 100 kilometrów na morzui 100 kilometrów na lądzie.

747
00:52:50,212 --> 00:52:54,508
Od uderzenia w skorupę Ziemiwytworzyła się tak wysoka temperatura,

748
00:52:54,591 --> 00:52:59,805
że stopiła i wyparowałazarówno skorupę, jak i sam bolid.

749
00:53:00,597 --> 00:53:03,308
Doszło do trzęsień ziemi o magnitudzie 11.

750
00:53:03,392 --> 00:53:07,938
To 100 razy więcej od jakiegokolwiekhistorycznego trzęsienia ziemi.

751
00:53:08,021 --> 00:53:10,691
Megatsunami, fale wysokie na 100 metrów,

752
00:53:10,774 --> 00:53:14,152
spustoszyły wybrzeża odległych oceanów,

753
00:53:14,236 --> 00:53:19,658
a ogromny obłok pyłu,stopionych kropli i gazów

754
00:53:19,741 --> 00:53:21,285
uniósł się do atmosfery.

755
00:53:21,368 --> 00:53:25,998
Część wyrzuconego materiału osiągnęłaprędkość ucieczki i wyleciała w kosmos.

756
00:53:26,665 --> 00:53:31,044
Roztopione krople spadałyna powierzchni trzech tysięcy kilometrów,

757
00:53:31,128 --> 00:53:34,214
rozpalając ogromne pożary na lądzie.

758
00:53:34,298 --> 00:53:36,717
<i>Podoba mi się, jak to przestawiają filmy.</i>

759
00:53:36,800 --> 00:53:37,926
OSTATNI DZIEŃ DINOZAURÓW

760
00:53:38,010 --> 00:53:40,012
<i>800 kilometrów od miejsca uderzenia</i>

761
00:53:40,095 --> 00:53:41,805
<i>światło jest tak intensywne,</i>

762
00:53:41,889 --> 00:53:45,142
<i>że ciała Alamozaurówwydają się przezroczyste.</i>

763
00:53:47,811 --> 00:53:50,981
<i>Wypala ich cienie na ziemi.</i>

764
00:53:54,568 --> 00:53:57,154
<i>Gorące światło parzy je w oczy.</i>

765
00:53:57,237 --> 00:53:59,740
<i>Nie mogą widzieć,co zmierza w ich kierunku.</i>

766
00:54:00,741 --> 00:54:02,117
<i>Wciąż jednak to czują.</i>

767
00:54:04,703 --> 00:54:10,125
Ssaki przetrwały i skorzystałyz nowych możliwości ekologicznych.

768
00:54:11,376 --> 00:54:14,796
Prawdopodobnie nie byłoby tutajgatunku Homo sapiens,

769
00:54:14,880 --> 00:54:17,382
gdyby nie to kolosalne uderzenie.

770
00:54:18,967 --> 00:54:23,889
<i>Do lat 70. nikt nie wiedziało istnieniu tego krateru uderzeniowego.</i>

771
00:54:24,431 --> 00:54:30,896
<i>Anomalie grawitacyjne i dane z odwiertówujawniły jego strukturę i wielki rozmiar.</i>

772
00:54:30,979 --> 00:54:31,980
PORT CHICXULUB

773
00:54:32,064 --> 00:54:33,941
<i>Jedyną oznaką na powierzchni</i>

774
00:54:34,024 --> 00:54:38,654
<i>jest tajemniczy pierścień studni krasowychzwanych cenotes.</i>

775
00:54:39,363 --> 00:54:42,449
<i>To geologiczne echo uderzenia.</i>

776
00:54:43,617 --> 00:54:47,454
<i>Na półwyspie Jukatannie ma jezior ani rzek,</i>

777
00:54:47,955 --> 00:54:51,208
<i>więc studnie krasoweprzyciągały starożytnych Majów.</i>

778
00:54:52,543 --> 00:54:55,170
<i>Bez istnienia cenotes</i>

779
00:54:55,254 --> 00:54:58,924
<i>nie mogłoby powstać centrum kulturymiasta Chichén Itzá.</i>

780
00:54:59,007 --> 00:55:00,425
PIRAMIDA KUKULKANA

781
00:55:02,010 --> 00:55:05,639
<i>Rozwinęła się zaawansowana cywilizacjaz systemem pisma,</i>

782
00:55:05,722 --> 00:55:10,686
<i>astronomią i monumentalną architekturąświątyń oraz piramid.</i>

783
00:55:20,404 --> 00:55:24,783
<i>Wybudowano nawet obserwatorium,jeszcze przed powstaniem teleskopów.</i>

784
00:55:25,284 --> 00:55:28,287
<i>Śledzono pozycje ciał niebieskich.</i>

785
00:55:29,746 --> 00:55:35,419
<i>Majowie mieli najbardziej precyzyjnyw tamtych czasach kalendarz.</i>

786
00:55:37,588 --> 00:55:42,176
<i>Głęboko fascynowała ichtematyka śmierci i życia pozagrobowego.</i>

787
00:55:43,093 --> 00:55:48,140
<i>W ich wierzeniach istniałodziewięć zaświatów i 13 niebios.</i>

788
00:55:53,854 --> 00:55:56,648
<i>Chcieliśmy zobaczyć trochę zaświatów,</i>

789
00:55:56,732 --> 00:56:00,110
<i>więc zeszliśmy na dno pobliskiej cenote.</i>

790
00:56:06,366 --> 00:56:07,951
ARCHEOLOŻKA JASKINIOWA

791
00:56:08,035 --> 00:56:11,038
<i>Fátima Tec Poolto ekspertka od jaskiń i archeolożka.</i>

792
00:56:11,121 --> 00:56:14,374
<i>Zabrała nas do jednej z siedzibboga deszczu.</i>

793
00:56:17,503 --> 00:56:21,089
Ta <i>cenote</i> do niedawnabyła praktycznie nieznana.

794
00:56:21,173 --> 00:56:24,801
Proszę mi powiedzieć,jaki jest związek między tą <i>cenote</i>,

795
00:56:24,885 --> 00:56:28,472
jaskinią, a rytuałami i wierzeniami Majów?

796
00:56:29,556 --> 00:56:32,309
To interesujące miejsce,

797
00:56:32,392 --> 00:56:36,021
ponieważ widać tu,jak łączą się koncepcje wody i jaskiń,

798
00:56:36,605 --> 00:56:39,024
i jak Majowie używali go do rytuałów.

799
00:56:39,566 --> 00:56:45,656
W środku widać mury, co sugeruje,że Majowie pielgrzymowali tutaj,

800
00:56:45,739 --> 00:56:47,783
żeby wyjść poza święte ściany.

801
00:56:47,866 --> 00:56:50,077
- Możemy wejść?- Oczywiście. Chodźmy.

802
00:56:58,585 --> 00:57:01,004
Jaskinie są postrzeganejako wejście do zaświatów,

803
00:57:01,588 --> 00:57:06,510
dlatego widzimy tutaj,jak wykorzystano naturalną formę jaskini,

804
00:57:06,593 --> 00:57:09,596
żeby przeprowadzić rytuałzłożenia ludzkich szczątków,

805
00:57:09,680 --> 00:57:13,809
należących prawdopodobniedo przodka majańskiej rodziny.

806
00:57:13,892 --> 00:57:17,396
- Z jakiego okresu pochodzą?- Prawdopodobnie z preklasycznego.

807
00:57:19,648 --> 00:57:22,734
Widzimy tutaj również portal.

808
00:57:22,818 --> 00:57:24,987
Prowadzi głębiej w zaświaty.

809
00:57:26,113 --> 00:57:29,283
Jest tu jeszcze coś interesującego.

810
00:57:35,205 --> 00:57:37,040
Kość z ludzkiego palca.

811
00:57:38,083 --> 00:57:42,087
Została umieszczona w części muru.

812
00:57:42,171 --> 00:57:47,050
Jeśli bliżej się przyjrzeć, widać prochy,prawdopodobnie z rytuału pogrzebowego,

813
00:57:47,676 --> 00:57:50,679
który odbył sięprzed umieszczeniem palca w murze.

814
00:57:50,762 --> 00:57:53,682
Czy ludziemogą bezpiecznie wejść w zaświaty,

815
00:57:53,765 --> 00:57:55,058
do siedziby bogów?

816
00:57:55,142 --> 00:57:56,894
Oczywiście!

817
00:58:14,203 --> 00:58:18,040
<i>Nasza wizyta przypadłana meksykański Dzień Zmarłych.</i>

818
00:58:18,790 --> 00:58:21,502
<i>Majowie mieli obsesję na punkcie śmierci.</i>

819
00:58:22,461 --> 00:58:26,507
<i>Są tu niekończące się fryzyz samymi czaszkami.</i>

820
00:58:39,853 --> 00:58:42,481
<i>Główny cmentarz w Méridzie.</i>

821
00:58:43,023 --> 00:58:46,652
<i>Wszystko to w granicach krateru Chicxulub.</i>

822
00:58:49,404 --> 00:58:52,950
<i>Zmarli opuszczają grobyi dołączają do żywych.</i>

823
01:01:08,836 --> 01:01:14,883
PARK W CASTEL GANDOLFOLETNIA REZYDENCJA PAPIEŻA

824
01:01:23,934 --> 01:01:25,811
<i>Jesteśmy w spokojnym parku</i>

825
01:01:25,894 --> 01:01:29,731
<i>przy letniej rezydencji papieżaw Castel Gandolfo.</i>

826
01:01:30,148 --> 01:01:33,861
<i>Jest to też jednak miejscepoważnych badań naukowych.</i>

827
01:01:35,112 --> 01:01:41,368
<i>Stoi tu obserwatorium astronomiczneznane ze swojej fotograficznej mapy nieba.</i>

828
01:01:42,786 --> 01:01:48,292
<i>Tuż przy rezydencji leży jezioro Albano,ogromny krater wulkaniczny.</i>

829
01:01:51,128 --> 01:01:55,424
<i>Dyrektorem obserwatorium jest jezuita,brat Guy Consolmagno.</i>

830
01:01:55,507 --> 01:01:57,676
PLANETOLOG

831
01:01:57,759 --> 01:02:00,971
<i>To jeden z czołowych badaczy meteorytów.</i>

832
01:02:01,972 --> 01:02:05,267
Bracie Guy, w centrumWatykańskiego Obserwatorium

833
01:02:05,350 --> 01:02:07,352
znajduje sięwspaniała kolekcja meteorytów.

834
01:02:07,436 --> 01:02:09,188
Wręcz historyczna.

835
01:02:09,271 --> 01:02:13,567
Zgadzam się całkowicie.Pracuję nad nią od prawie 30 lat.

836
01:02:13,650 --> 01:02:15,569
Dlatego brat tu przyjechał?

837
01:02:15,652 --> 01:02:17,613
Nie wybrałem sobie tego miejsca.

838
01:02:17,696 --> 01:02:20,282
Zrobiłem to w ramach ślubu posłuszeństwa.

839
01:02:20,365 --> 01:02:23,202
Byłem naukowcem,a potem wstąpiłem do jezuitów.

840
01:02:23,285 --> 01:02:26,955
Myślałem, że będę uczył w szkole,na przykład w Georgetown.

841
01:02:27,039 --> 01:02:30,751
Ale polecono mi przyjechać do Rzymu,

842
01:02:30,834 --> 01:02:34,087
jeść to okropne jedzeniei oglądać te nudne krajobrazy.

843
01:02:34,171 --> 01:02:37,424
A tak, była tu jeszcze kolekcjalicząca tysiąc meteorytów.

844
01:02:37,508 --> 01:02:39,968
Nie wiedzieli, że te meteoryty tu były.

845
01:02:40,052 --> 01:02:43,138
Nie wiedzieli, że się w nich specjalizuję.

846
01:02:43,222 --> 01:02:46,099
To był jeden z tych boskichzbiegów okoliczności.

847
01:02:46,183 --> 01:02:48,644
Meteoryty są niezwykłe.

848
01:02:48,727 --> 01:02:53,023
To części kosmicznej przestrzeni,które odwiedziły nas na Ziemi.

849
01:02:53,106 --> 01:02:55,400
Możemy stwierdzić, że nie są z Ziemi,

850
01:02:55,484 --> 01:02:58,403
w ich skład chemicznywchodzą zupełnie inne materiały,

851
01:02:58,487 --> 01:03:01,073
i że mają cztery i pół miliarda lat.

852
01:03:01,156 --> 01:03:04,243
Nasza umiejętność zrozumienia tego

853
01:03:04,326 --> 01:03:05,994
sama w sobie jest cudem.

854
01:03:06,703 --> 01:03:11,166
Uznałby brat za prawdopodobne,że gdzieś w kosmosie jest życie,

855
01:03:11,250 --> 01:03:14,253
a życie na Ziemimoże pochodzić skąd indziej?

856
01:03:14,336 --> 01:03:17,381
To możliwe. Nie wiem.Nie mam wystarczających danych.

857
01:03:17,464 --> 01:03:19,675
Ludzie czasem pytają mnie,

858
01:03:19,758 --> 01:03:22,219
czy wierzę, że w kosmosie istnieje życie.

859
01:03:22,302 --> 01:03:27,850
Myślę, że tak właśnie trzeba o to pytać.To kwestia wiary. Nie mam danych.

860
01:03:28,559 --> 01:03:30,644
Gdyby przyszedł pan do mniejako naukowiec,

861
01:03:30,727 --> 01:03:32,771
prosząc o środkina szukanie życia w kosmosie,

862
01:03:32,855 --> 01:03:35,148
i miałby pan świetny projekt,zgodziłbym się.

863
01:03:35,232 --> 01:03:39,820
Z drugiej strony, gdyby chciał pan badaćzielone ludziki z latających spodków,

864
01:03:39,903 --> 01:03:42,322
to nie sądzę, żebym na to poszedł.

865
01:03:42,406 --> 01:03:47,035
Gdyby jednak zielone ludziki przyleciały,rozważyłby brat ich ochrzczenie?

866
01:03:47,452 --> 01:03:48,745
Tylko gdyby o to poprosiły.

867
01:03:50,831 --> 01:03:54,835
<i>Brat Guy pokazał nam historyczny teleskop.</i>

868
01:03:54,918 --> 01:03:59,298
Posłużył do sfotografowania całego niebai stworzenia atlasu fotograficznego.

869
01:03:59,798 --> 01:04:02,801
Dlaczego w różnych czasach i miejscach

870
01:04:02,885 --> 01:04:06,597
ludzie sądzili, że niebiosa są na górze?

871
01:04:07,973 --> 01:04:09,641
Nie wiem, ale to prawda.

872
01:04:09,725 --> 01:04:11,518
W wielu językach

873
01:04:11,602 --> 01:04:14,605
słowo „niebo” ma dwa znaczenia.

874
01:04:15,939 --> 01:04:17,149
Mój jedyny pomysł,

875
01:04:17,232 --> 01:04:20,611
a ekspert znalazłby pewnielepszą odpowiedź,

876
01:04:20,694 --> 01:04:24,364
mój jedyny pomysł jest taki,że patrząc na gwiazdy

877
01:04:24,448 --> 01:04:29,745
możemy doznaćpotrzebnego nam poczucia małości,

878
01:04:29,828 --> 01:04:32,623
które pozwala przygotować sięna spotkanie z bogiem.

879
01:04:33,790 --> 01:04:35,918
Czy spadająca gwiazda

880
01:04:36,001 --> 01:04:40,088
to dla brata ciekawe naukowe zdarzenieczy źródło podziwu?

881
01:04:40,172 --> 01:04:42,299
Tak. Jedno i drugie.

882
01:04:43,634 --> 01:04:48,055
Prawdę mówiąc, dzięki temu, że znam naukę,mój podziw jest jeszcze większy.

883
01:04:48,805 --> 01:04:51,558
Jedną rzeczą jest zobaczyć ładne światło,

884
01:04:51,642 --> 01:04:55,562
a inną wiedzieć,jakie pierwiastki je tworzą,

885
01:04:55,646 --> 01:04:57,773
dlaczego ma taki kolor,

886
01:04:57,856 --> 01:05:00,817
czego mogę się z niego nauczyć

887
01:05:00,901 --> 01:05:03,612
i mieć nadzieję, że zostało nagrane,żebym mógł je zmierzyć.

888
01:05:03,695 --> 01:05:06,073
Nie tylko podziwiać jego piękno,

889
01:05:06,156 --> 01:05:10,285
ale też wiedzieć,co mówi o pyle kometowym,

890
01:05:10,369 --> 01:05:15,040
obłoku pyłu pozostawionym przez kometę,w który wlatuje Ziemia.

891
01:05:15,123 --> 01:05:17,709
Jak płatki śnieguuderzające o przednią szybę,

892
01:05:17,793 --> 01:05:21,880
rozbłyski światłatrafiają w naszą atmosferę.

893
01:05:22,840 --> 01:05:27,344
To wszystko tylko zwiększa radość.Nie umniejsza jej.

894
01:05:27,427 --> 01:05:31,223
To przywodzi na myśldynamikę różnych porządków wiedzy,

895
01:05:31,306 --> 01:05:35,352
racjonalnego i poetyckiego,twórczego i intelektualnego.

896
01:05:35,435 --> 01:05:39,523
Wydaje mi się, że korzysta bratz tych samych procesów myślowych,

897
01:05:39,606 --> 01:05:43,902
żeby ogarnąćtak rozległe zagadnienie jak kosmos

898
01:05:43,986 --> 01:05:46,530
i tak intymne jak dusza.

899
01:05:47,406 --> 01:05:50,742
Nie można ogarnąć jednego bez drugiego.

900
01:05:51,159 --> 01:05:52,911
Nie możemy zajmować się nauką,

901
01:05:52,995 --> 01:05:55,080
a nawet nie chcemy tego robić,

902
01:05:55,163 --> 01:06:00,002
jeśli nie potrafimyzachwycać się i podziwiać.

903
01:06:00,752 --> 01:06:04,506
Nie można wierzyć w stworzyciela,

904
01:06:04,590 --> 01:06:07,301
nie doświadczając wszechświata.

905
01:06:07,759 --> 01:06:09,970
Inaczej po co w ogóle wierzyć?

906
01:06:11,138 --> 01:06:14,516
Opisywał brat,że jako student w latach 70.

907
01:06:14,600 --> 01:06:16,268
widział brat kometę Westa.

908
01:06:16,351 --> 01:06:20,647
Wtedy nie wydała się bratu imponująca,tylko przerażająca.

909
01:06:20,731 --> 01:06:23,442
Wstrząsnęła bratem do głębi. Dlaczego?

910
01:06:24,651 --> 01:06:26,695
Na niebie pojawiła się kometa,

911
01:06:26,778 --> 01:06:30,282
która wyglądałatak jak inne komety na zdjęciach.

912
01:06:30,365 --> 01:06:33,619
To było coś, co znałem tylko z fotografii.

913
01:06:33,702 --> 01:06:37,289
Jej miejsce nie było na niebie.Była duża i straszna.

914
01:06:37,372 --> 01:06:40,042
Dzień wcześniej jej nie było.Byłem zdumiony.

915
01:06:41,001 --> 01:06:44,755
Wtedy zrozumiałem,dlaczego starożytni widzieli w kometach

916
01:06:44,838 --> 01:06:50,135
posłańców niosącychcoś bardzo strasznego i dziwnego.

917
01:06:50,802 --> 01:06:55,349
Jak zareagowałby Kościół,gdyby teleskopy NASA wykryły,

918
01:06:55,432 --> 01:06:59,311
że w stronę Ziemi mknienaprawdę groźny obiekt?

919
01:06:59,937 --> 01:07:03,815
Szczerze? Modlilibyśmy się.Co innego by nam zostało?

920
01:07:05,609 --> 01:07:08,028
DZIEŃ ZAGŁADY

921
01:07:08,111 --> 01:07:10,781
<i>Chcę pokazać fragment filmu,</i>

922
01:07:10,864 --> 01:07:13,742
<i>w którym fizyczny i egzystencjalny strach</i>

923
01:07:13,825 --> 01:07:16,912
<i>wywołują przyjemny dreszcz emocjiu publiczności.</i>

924
01:07:17,371 --> 01:07:19,164
<i>Zostało to pięknie pokazane.</i>

925
01:07:54,116 --> 01:07:56,785
<i>Poza modlitwami brata Guya</i>

926
01:07:56,869 --> 01:07:59,913
<i>wdrożono takżepraktyczne środki ostrożności.</i>

927
01:08:00,497 --> 01:08:02,457
<i>Znajdujemy się w Pan-STARRS…</i>

928
01:08:02,541 --> 01:08:04,418
OBSERWATORIUM PAN-STARRSHALEAKALA, HAWAJE

929
01:08:04,501 --> 01:08:07,963
<i>…Placówce Panoramicznej Obserwacjii Szybkiego Reagowania,</i>

930
01:08:08,046 --> 01:08:11,633
<i>mieszczącej się na hawajskiej wyspie Maui.</i>

931
01:08:11,717 --> 01:08:13,886
Hamulec zwolniony.

932
01:08:13,969 --> 01:08:15,554
TECHNICZKA OBSŁUGUJĄCA TELESKOP

933
01:08:15,637 --> 01:08:17,639
Proszę się odsunąć. Obniżę go.

934
01:08:17,723 --> 01:08:21,602
<i>To jeden z teleskopóww trakcie prac konserwacyjnych.</i>

935
01:08:44,582 --> 01:08:46,417
Próbujemy, tak?

936
01:08:46,502 --> 01:08:48,962
- Tak. Spróbuję.- Dobrze.

937
01:08:49,046 --> 01:08:50,339
CENTRUM OPERACYJNE

938
01:08:52,424 --> 01:08:54,676
<i>Dr Joannie Bulger, w pewnym sensie…</i>

939
01:08:54,760 --> 01:08:56,470
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE

940
01:08:56,553 --> 01:08:58,596
<i>…powierzono ochronę ludzkości.</i>

941
01:09:01,850 --> 01:09:04,895
<i>Podobnie jak jej koledze,dr. Markowi Willmanowi.</i>

942
01:09:05,812 --> 01:09:09,066
<i>Wystarczy na nich popatrzeć,by poczuć się bezpiecznie.</i>

943
01:09:09,149 --> 01:09:10,901
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE

944
01:09:14,071 --> 01:09:17,448
<i>Pozwolili namprzeszkodzić im na nocnej zmianie.</i>

945
01:09:17,533 --> 01:09:19,868
- Dobry wieczór.- Clive, hej.

946
01:09:19,952 --> 01:09:22,371
- Znalazłem was. Nocną straż.- Jak leci?

947
01:09:22,453 --> 01:09:24,997
- Chodź tu. Siadaj.- Siadaj.

948
01:09:25,624 --> 01:09:30,546
Chronicie nas przed kosmicznymi skałami,które mogą mieć wrogie zamiary.

949
01:09:30,629 --> 01:09:34,800
Obserwowaliśmy, ale musieliśmy zamknąć,bo wilgotność podskoczyła.

950
01:09:34,883 --> 01:09:37,051
Osiągnęła poziom 90%.

951
01:09:37,135 --> 01:09:39,680
Zamykamy, gdy przekroczy 85,żeby ochronić lustro.

952
01:09:39,763 --> 01:09:42,057
Nie chcemy wilgoci na lustrze.

953
01:09:42,140 --> 01:09:45,560
A jak komunikujecie sięz kontrolerami na teleskopie?

954
01:09:45,644 --> 01:09:49,398
No cóż… To my jesteśmy kontrolerami.

955
01:09:49,481 --> 01:09:52,317
Na szczycie nikogo nie ma.To zdalne obserwatorium.

956
01:09:52,401 --> 01:09:54,945
Kiedyś trzeba było tam jechać.

957
01:09:55,028 --> 01:09:59,157
To trzy kilometry wysokości.Wygodniej jest tu na dole, na 600 metrach.

958
01:10:00,659 --> 01:10:04,371
Co tu widać?Na tym ekranie jest chyba nocne niebo.

959
01:10:04,454 --> 01:10:06,039
Tak. To mapa nieba.

960
01:10:06,123 --> 01:10:08,166
Tutaj jest zenit.

961
01:10:08,250 --> 01:10:10,752
Dokładnie na górze. A tu jest teleskop.

962
01:10:11,879 --> 01:10:15,007
Tutaj jest obiekt,który mieliśmy obserwować.

963
01:10:15,090 --> 01:10:16,842
Robimy około 60 zdjęć,

964
01:10:16,925 --> 01:10:21,805
z czego cztery to zdjęciatego samego punktu na niebie.

965
01:10:21,889 --> 01:10:24,808
Tworzy się króciutki,czteroklatkowy filmik.

966
01:10:24,892 --> 01:10:27,019
Tak wychwytujemy ruch obiektów.

967
01:10:27,102 --> 01:10:29,146
Macie największe aparaty na Ziemi.

968
01:10:29,229 --> 01:10:30,480
- Prawda?- Tak.

969
01:10:30,564 --> 01:10:31,982
Mój aparat ma 12 megapikseli.

970
01:10:32,065 --> 01:10:34,151
- Dwanaście megapikseli.- A wasz?

971
01:10:34,234 --> 01:10:37,321
Nasz ma ponad miliard pikseli,

972
01:10:37,404 --> 01:10:40,282
więc jest dużo większy

973
01:10:40,365 --> 01:10:44,328
od typowego aparatu.

974
01:10:46,496 --> 01:10:48,957
Co się dzieje na tym zdjęciu?

975
01:10:49,041 --> 01:10:51,043
- To tablica pikseli?- Tak.

976
01:10:51,126 --> 01:10:56,215
To nieobrobione zdjęcie, które zrobiliśmyz 45-sekundowym naświetleniem.

977
01:10:56,298 --> 01:11:01,053
Widać tu rozmiar samego aparatu.

978
01:11:02,346 --> 01:11:05,724
W ten sposóbuzyskujemy trzystopniowe pole widzenia,

979
01:11:05,807 --> 01:11:08,352
odpowiedniksiedmiu stopni kwadratowych na niebie.

980
01:11:08,936 --> 01:11:11,355
Sam aparat jest złożony

981
01:11:11,438 --> 01:11:16,026
z tablicy adresowalnych matryc CCDo rozmiarach osiem na osiem.

982
01:11:16,527 --> 01:11:19,404
Możemy kliknąć na jedno ze zdjęć.

983
01:11:19,488 --> 01:11:21,198
- To tutaj.- Co to jest?

984
01:11:21,281 --> 01:11:23,325
- Czy to meteor?- Tutaj?

985
01:11:23,408 --> 01:11:27,287
Nie. To dwa satelity,które złapaliśmy w pole widzenia.

986
01:11:27,704 --> 01:11:29,873
Ta praca daje satysfakcję,

987
01:11:32,417 --> 01:11:36,004
bo nie chcemy skończyć jak dinozaury.

988
01:11:36,088 --> 01:11:38,173
Dlatego warto się rozglądać.

989
01:11:38,257 --> 01:11:43,345
Choć szanse na to, że coś wielkiegoniedługo w nas uderzy, są nikłe,

990
01:11:44,096 --> 01:11:47,140
prędzej czy później tak się stanie.

991
01:11:47,224 --> 01:11:49,309
Dlatego tego wypatrujemy.

992
01:11:50,769 --> 01:11:53,272
Czuję, że będę mógł spać spokojniej,

993
01:11:53,355 --> 01:11:56,650
skoro wiem, że tutaj na nocnej zmianiezawsze jest ktoś,

994
01:11:56,733 --> 01:12:00,112
kto szuka nadlatujących bolidów.To wspaniałe.

995
01:12:00,195 --> 01:12:02,322
Przez cały rok. Co noc.

996
01:12:02,406 --> 01:12:04,658
Dziękuję bardzo za to, że nas chronicie.

997
01:12:05,284 --> 01:12:07,369
- Nie ma za co. To dla nas zaszczyt.- Tak.

998
01:12:07,953 --> 01:12:12,040
<i>Zdjęcia nocnego niebaanalizuje dr Rob Weryk…</i>

999
01:12:12,124 --> 01:12:13,917
INSTYTUT ASTRONOMICZNY, HAWAJE

1000
01:12:14,001 --> 01:12:16,211
<i>…kanadyjski badaczzajmujący się obroną planety.</i>

1001
01:12:17,462 --> 01:12:20,299
Nie wierzę, że pierwszy razogląda pan teleskopy.

1002
01:12:20,382 --> 01:12:23,677
Zwykle skupiam sięna analizie danych, ocenie kandydatów.

1003
01:12:23,760 --> 01:12:25,679
Miło więc móc zobaczyć teleskop.

1004
01:12:25,762 --> 01:12:29,057
To jak spotkanie z bratem,którego wcześniej pan nie znał?

1005
01:12:29,141 --> 01:12:30,517
To prawda. Tak.

1006
01:12:30,601 --> 01:12:33,979
Pod koniec nocy otworzyli gona półtorej godziny.

1007
01:12:34,062 --> 01:12:36,398
Dziś rano przejrzeliśmy dane

1008
01:12:36,481 --> 01:12:38,901
i znalazłem sześć obiektów-kandydatów.

1009
01:12:38,984 --> 01:12:40,277
„My”, czyli „pan”.

1010
01:12:40,360 --> 01:12:43,822
Tak. Ogólnie to zajęcie zespołowe,ale to ja je oceniam.

1011
01:12:43,906 --> 01:12:46,283
Jaki najciekawszy obiektudało się panu znaleźć?

1012
01:12:46,366 --> 01:12:49,369
Najciekawszy obiektjest znany pod nazwą „’Oumuamua”.

1013
01:12:49,453 --> 01:12:53,707
To pierwsza odkryta kometa międzygwiezdna.Przybyła spoza Układu Słonecznego.

1014
01:12:53,790 --> 01:12:56,335
To pierwszy tego typu obiekt,jaki odkryto.

1015
01:12:56,418 --> 01:12:57,586
’Oumuamua?

1016
01:12:57,669 --> 01:13:01,965
’Oumuamua. To hawajskie słowo.Oznacza „pierwszego posłańca z daleka”.

1017
01:13:03,759 --> 01:13:05,844
Proces składa się z dwóch kroków.

1018
01:13:05,928 --> 01:13:09,306
Oprogramowanie nie jest idealne.Trzeba po nim sprawdzać.

1019
01:13:09,389 --> 01:13:10,849
Tu właśnie wkraczam ja.

1020
01:13:10,933 --> 01:13:14,478
Moim obowiązkiemjest ocena wszystkich nocnych wykryć.

1021
01:13:14,561 --> 01:13:16,313
Prawdziwe obiekty

1022
01:13:16,396 --> 01:13:20,400
będą widocznejako seria punktów lub ze smugą.

1023
01:13:20,484 --> 01:13:22,653
Jest pan pierwszą osobą, która je widzi?

1024
01:13:22,736 --> 01:13:25,322
Tak. Obserwatorzy zbierają dane,

1025
01:13:25,405 --> 01:13:28,492
a ja jako pierwsza osoba na Ziemiwidzę je i oceniam.

1026
01:13:28,575 --> 01:13:32,871
Gdybym ocenił jakiś obiektjako niebezpieczny, wszcząłbym alarm.

1027
01:13:34,498 --> 01:13:37,543
<i>Alarm błyskawicznie zwróciłby uwagę</i>

1028
01:13:37,626 --> 01:13:41,255
<i>Biura ds. KoordynacjiObrony Planetarnej w NASA.</i>

1029
01:13:42,089 --> 01:13:44,132
<i>Niewiele osób wie o jego istnieniu.</i>

1030
01:13:44,216 --> 01:13:45,801
BIURO DS.KOORDYNACJI OBRONY PLANETARNEJ

1031
01:13:45,884 --> 01:13:48,887
<i>Osobą odpowiedzialnąjest dr Kelly Fast, astronomka.</i>

1032
01:13:48,971 --> 01:13:49,972
ASTRONOMKA

1033
01:13:50,347 --> 01:13:54,101
Ponoć uważa pani asteroidyza szkodniki Układu Słonecznego.

1034
01:13:54,184 --> 01:13:55,769
Dlaczego?

1035
01:13:56,478 --> 01:14:01,108
Zdarza się, że astronomowieobserwujący obiekty inne niż asteroidy

1036
01:14:02,192 --> 01:14:03,652
patrzą na swój cel

1037
01:14:03,735 --> 01:14:08,031
i nagle asteroidy wpadają im w kadr.

1038
01:14:08,115 --> 01:14:11,118
Jeśli więc obserwuje się coś innego,

1039
01:14:11,201 --> 01:14:13,412
wtedy asteroidy są szkodnikami.

1040
01:14:14,121 --> 01:14:15,873
Dla nas w NASA

1041
01:14:15,956 --> 01:14:20,586
są fantastyczne do badańi jako cele dla statków kosmicznych.

1042
01:14:20,669 --> 01:14:22,421
Mamy też jednak na nie oko,

1043
01:14:22,504 --> 01:14:27,009
bo niedobrze, kiedy dwa obiekty zajmujątę samą przestrzeń w tym samym czasie.

1044
01:14:27,092 --> 01:14:30,804
Chcemy więc wiedzieć,czy żaden nie przetnie orbity ziemskiej,

1045
01:14:30,888 --> 01:14:33,307
kiedy będzie tam nasza planeta.

1046
01:14:33,390 --> 01:14:35,976
Pył uderza w ziemską atmosferę cały czas.

1047
01:14:36,059 --> 01:14:37,936
Kiedy widzimy spadające gwiazdy,

1048
01:14:38,020 --> 01:14:39,980
to tylko pył płonący w atmosferze.

1049
01:14:40,063 --> 01:14:43,025
Jednak w przypadku większych obiektów,

1050
01:14:43,108 --> 01:14:45,903
wielkości asteroid…

1051
01:14:47,070 --> 01:14:49,865
Atmosfera ziemska jest świetnaw spalaniu różnych rzeczy,

1052
01:14:49,948 --> 01:14:52,159
ale czasem są one za duże, żeby dała radę.

1053
01:14:52,242 --> 01:14:55,454
Czelabińsk, średnica 20 metrów.Prawdziwe zniszczenie.

1054
01:14:56,246 --> 01:14:58,707
Katastrofa tunguskana Syberii w 1908 roku.

1055
01:14:58,790 --> 01:15:02,002
Prawdopodobnie asteroidao średnicy 40 metrów.

1056
01:15:02,085 --> 01:15:04,296
TUNGUSKA, SYBERIA

1057
01:15:04,379 --> 01:15:08,342
<i>Wybuch powaliłosiemdziesiąt milionów drzew,</i>

1058
01:15:08,425 --> 01:15:13,096
<i>ale nigdy nie odnaleziononawet drobiny asteroidy.</i>

1059
01:15:16,225 --> 01:15:19,937
A co z obroną? Co możemy zrobić,kiedy pędzi na nas takie bydlę?

1060
01:15:20,020 --> 01:15:21,980
Jak możemy sobie z tym poradzić?

1061
01:15:22,064 --> 01:15:24,691
Najlepszą obroną jest przygotowanie.

1062
01:15:24,775 --> 01:15:26,652
Najpierw trzeba je znaleźć.

1063
01:15:26,735 --> 01:15:29,363
Bez tego nie wiadomo, jak szykować obronę.

1064
01:15:29,446 --> 01:15:31,490
To jest pierwszy krok.

1065
01:15:31,573 --> 01:15:34,076
I właśnie temu służą naziemne badania.

1066
01:15:34,535 --> 01:15:36,203
Popatrzmy na to w ten sposób.

1067
01:15:36,286 --> 01:15:37,120
Mamy Słońce,

1068
01:15:37,204 --> 01:15:39,957
Ziemię i inne planety,które obiegają Słońce,

1069
01:15:40,040 --> 01:15:41,208
jak na bieżni.

1070
01:15:41,291 --> 01:15:44,169
Mamy też asteroidy,które również po niej krążą.

1071
01:15:44,253 --> 01:15:47,005
Wiele razy mogą się do siebie zbliżyć.

1072
01:15:47,089 --> 01:15:49,925
W sumie dość często dochodzido takiego zbliżenia.

1073
01:15:50,008 --> 01:15:53,011
Asteroida zbliża się do ziemina małą odległość,

1074
01:15:53,095 --> 01:15:56,390
co może oznaczać wielokrotnośćodległości między Ziemią a Księżycem.

1075
01:15:56,849 --> 01:16:02,062
Załóżmy jednak, że pojawia sięogromna asteroida, a my mamy mało czasu.

1076
01:16:02,688 --> 01:16:05,148
W filmach są wysadzane w powietrze.

1077
01:16:05,232 --> 01:16:06,233
DZIEŃ ZAGŁADY

1078
01:16:06,316 --> 01:16:09,361
Niekoniecznie trzeba to robić.Wystarczy mocne popchnięcie.

1079
01:16:09,444 --> 01:16:14,283
Można by użyć do tego bomby atomowej,która pojawia się w niektórych filmach.

1080
01:16:14,366 --> 01:16:18,245
Odpaliłoby się ją jednak obok asteroidy.

1081
01:16:18,328 --> 01:16:23,375
Energia wybuchu napromieniowałabyjej powierzchnię,

1082
01:16:23,458 --> 01:16:26,211
a materiał wyrzucony z asteroidy

1083
01:16:26,295 --> 01:16:28,297
pchnąłby ją w innym kierunku.

1084
01:16:30,340 --> 01:16:32,593
<i>Mniej agresywne podejście…</i>

1085
01:16:32,676 --> 01:16:34,052
ASTEROIDA RYUGU, ROZMIAR 1 KM

1086
01:16:34,136 --> 01:16:38,307
<i>…wypróbowała japońska sondana asteroidzie Ryugu.</i>

1087
01:16:39,391 --> 01:16:41,602
<i>Patrząc na cień rzucany przez sondę</i>

1088
01:16:41,685 --> 01:16:46,815
<i>na jej powierzchnię,możemy zobaczyć, jaka jest mała.</i>

1089
01:16:49,651 --> 01:16:53,906
<i>Grawitacja jest tak niewielka,że bardzo delikatne lądowanie</i>

1090
01:16:53,989 --> 01:16:58,702
<i>zdołało wyrzucićduże ilości odłamków w kosmos.</i>

1091
01:17:00,621 --> 01:17:03,749
<i>Widzimy tu, skąd biorą się meteoryty.</i>

1092
01:17:05,042 --> 01:17:08,962
<i>Sama sonda wraca już na Ziemię,</i>

1093
01:17:09,046 --> 01:17:12,799
<i>niosąc ważącą gram próbkępobraną z asteroidy.</i>

1094
01:17:13,842 --> 01:17:18,138
<i>Większe okazyznalazły raj na Antarktydzie.</i>

1095
01:17:21,767 --> 01:17:25,062
<i>To nie tak, że spada tu ich więcejniż gdzie indziej.</i>

1096
01:17:25,812 --> 01:17:31,401
<i>Są widoczne na rozległych lodowcachpokrywających niemal cały kontynent,</i>

1097
01:17:31,485 --> 01:17:34,571
<i>większy niż Stany Zjednoczone.</i>

1098
01:17:35,989 --> 01:17:41,078
<i>Południowokoreańscy naukowcyzaprosili nas na polowanie.</i>

1099
01:17:41,745 --> 01:17:44,498
<i>W ich stacji, nazwanej Jang Bogo…</i>

1100
01:17:44,581 --> 01:17:45,832
STACJA JANG BOGOANTARKTYDA

1101
01:17:45,916 --> 01:17:49,837
<i>…na wybrzeżu Wschodniej Antarktydy,przebywa 50 osób.</i>

1102
01:17:53,048 --> 01:17:57,052
<i>Południowe lato trwa niemal pięć miesięcy,</i>

1103
01:17:57,469 --> 01:18:00,013
<i>w czasie którychsłońce nigdy nie zachodzi.</i>

1104
01:18:03,183 --> 01:18:06,895
<i>Wnętrze okazało się bardziej przestronne,niż przewidywaliśmy.</i>

1105
01:18:08,522 --> 01:18:13,610
<i>Parę kilometrów dalej, sześciu ludziz ostatniej ekspedycji Scotta</i>

1106
01:18:13,694 --> 01:18:19,825
<i>przetrwało całą zimę, kuląc sięw śnieżnej, zaledwie trzymetrowej jaskini.</i>

1107
01:18:20,659 --> 01:18:23,620
<i>Marzli i głodowali w nędznych warunkach,</i>

1108
01:18:23,704 --> 01:18:28,417
<i>żywiąc się foczym mięsemi jednym herbatnikiem dziennie.</i>

1109
01:18:29,418 --> 01:18:31,837
<i>Ludzie Scotta pisali w dziennikach,</i>

1110
01:18:31,920 --> 01:18:37,634
<i>że śniły im się ucztywymykające się spod widelców.</i>

1111
01:18:37,718 --> 01:18:42,014
<i>Tylko jeden z nichzdołał zjeść coś we śnie</i>

1112
01:18:42,097 --> 01:18:45,767
<i>i towarzyszesłusznie go za to znienawidzili.</i>

1113
01:18:50,147 --> 01:18:53,317
<i>Ale nie przyszliśmy tutajdla homarów i kimchi.</i>

1114
01:18:53,817 --> 01:18:57,988
<i>Mamy dużą ochotę udać sięw głąb Płaskowyżu Polarnego.</i>

1115
01:18:58,822 --> 01:19:02,910
<i>Wiedzieliśmy, że lądowa ekspedycja</i>

1116
01:19:02,993 --> 01:19:05,954
<i>opuściła stację trzy tygodnie wcześniej</i>

1117
01:19:06,038 --> 01:19:10,626
<i>i zbliżała się do terenów polowańna meteoryty na niebieskim lodzie.</i>

1118
01:19:20,928 --> 01:19:25,766
<i>Najpierw jednak helikoptermusi wznieść się dwa tysiące metrów.</i>

1119
01:19:26,266 --> 01:19:30,729
<i>Lecimy od stacji na wybrzeżuna lodowy płaskowyż,</i>

1120
01:19:30,812 --> 01:19:34,691
<i>przelatując nad kaskadamilodu lodowcowego.</i>

1121
01:19:35,400 --> 01:19:37,569
<i>Wyobraźcie sobiepokonywanie tego na piechotę.</i>

1122
01:19:38,237 --> 01:19:41,281
<i>Każdy z tych rozrzuconych głazów</i>

1123
01:19:41,365 --> 01:19:43,992
<i>jest większy od apartamentowca,</i>

1124
01:19:44,076 --> 01:19:47,621
<i>a cała masa nieustannie płynie ku morzu.</i>

1125
01:19:51,416 --> 01:19:53,794
<i>W końcu docieramy na Płaskowyż.</i>

1126
01:19:54,628 --> 01:19:59,842
<i>Nieliczne góry wystają z loduniczym wyspy.</i>

1127
01:20:01,677 --> 01:20:06,390
<i>Mieliśmy wrażenie,że wkraczamy do pozaziemskiego świata.</i>

1128
01:20:11,645 --> 01:20:14,523
<i>Tutaj zaczyna się ogromna samotność</i>

1129
01:20:14,606 --> 01:20:20,737
<i>rozległego kontynentu pokrytego lodemo grubości dwóch do czterech kilometrów.</i>

1130
01:20:26,285 --> 01:20:30,539
<i>Dzięki danym GPSznaliśmy położenie konwoju.</i>

1131
01:20:31,999 --> 01:20:33,959
<i>Czekali na nas.</i>

1132
01:20:52,978 --> 01:20:56,315
<i>Nie mogliśmy doczekać się spotkaniaz Jongiem Ik Lee,</i>

1133
01:20:56,398 --> 01:20:58,692
<i>kierownikiem ekspedycji.</i>

1134
01:20:59,526 --> 01:21:03,280
<i>To on zaprosił nas na Antarktykę.</i>

1135
01:21:03,363 --> 01:21:05,574
<i>Mieliśmy wrażenie,że spotykamy przyjaciela.</i>

1136
01:21:05,657 --> 01:21:07,492
KOREAŃSKI POLARNY INSTYTUT BADAWCZY

1137
01:21:07,576 --> 01:21:09,328
- Nie sądziłem, że dotrzecie.- Tak.

1138
01:21:09,411 --> 01:21:11,330
Też nie sądziłem, że dotrzemy.

1139
01:21:11,413 --> 01:21:13,290
Moje marzenie…

1140
01:21:13,373 --> 01:21:17,878
<i>Widzieliśmy nagranie,które zrobił niedaleko stąd parę lat temu.</i>

1141
01:21:18,962 --> 01:21:21,548
<i>Znalazł duży meteoryt</i>

1142
01:21:21,632 --> 01:21:26,220
<i>i chwycił nas za serce,gdy zobaczyliśmy jego radość z odkrycia.</i>

1143
01:21:27,012 --> 01:21:29,681
<i>To nauka w najlepszym wydaniu.</i>

1144
01:21:32,893 --> 01:21:37,814
UDOSTĘPNIONE DZIĘKI UPRZEJMOŚCIKOREAŃSKIEGO INSTYTUTU POLARNEGO

1145
01:22:10,180 --> 01:22:12,474
Dobrze. Połóż go.

1146
01:22:21,024 --> 01:22:25,445
<i>W tym emocjonującym momenciespodobało mi się jeszcze coś innego.</i>

1147
01:22:25,529 --> 01:22:30,075
<i>Coś, na co nigdy nie pozwoliłabygłupia doktryna szkół filmowych.</i>

1148
01:22:31,702 --> 01:22:34,454
<i>Popatrzcie na tło. Ktoś się pojawia.</i>

1149
01:22:34,538 --> 01:22:38,458
<i>Bez żadnej widocznej motywacji,ze złym wyczuciem czasu,</i>

1150
01:22:38,542 --> 01:22:40,544
<i>z wypiętą pupą.</i>

1151
01:22:59,062 --> 01:23:00,856
<i>Wracamy do teraźniejszości.</i>

1152
01:23:01,690 --> 01:23:06,195
<i>Dołączyła do nas żona Jonga Ik, Mi Jung.</i>

1153
01:23:06,278 --> 01:23:09,448
<i>Sama jest sławną geolożką polarną.</i>

1154
01:23:21,251 --> 01:23:23,128
Mąż i żona znów razem.

1155
01:23:24,588 --> 01:23:29,009
<i>Kilka minut po przybyciuznaleźliśmy nasz pierwszy meteoryt.</i>

1156
01:23:30,260 --> 01:23:34,097
<i>Czysty, biały lód, niepokryty śniegiem</i>

1157
01:23:34,181 --> 01:23:36,767
<i>to idealny teren, żeby je wypatrzyć.</i>

1158
01:23:37,684 --> 01:23:42,940
<i>Gigantyczna masa loduprzesuwa się powoli niczym taśmociąg,</i>

1159
01:23:43,023 --> 01:23:48,612
<i>odsłaniając kamienie,które mogły spaść setki tysięcy lat temu.</i>

1160
01:23:51,782 --> 01:23:55,369
<i>Większość meteorytówjest zabierana aż do oceanu.</i>

1161
01:23:55,911 --> 01:24:02,000
<i>Tam, gdzie lodowiec wypiętrza sięprzez góry znajdujące się na dole,</i>

1162
01:24:02,084 --> 01:24:06,255
<i>lód wyparowuje,zostawiając swój ładunek na powierzchni.</i>

1163
01:24:08,090 --> 01:24:11,593
<i>Każdy kamień tutaj to meteoryt.</i>

1164
01:24:55,345 --> 01:24:58,473
<i>Popatrzcie na mężczyznę po prawej.Znalazł coś.</i>

1165
01:25:12,154 --> 01:25:14,948
<i>Tym szczęśliwcem okazał się Clive.</i>

1166
01:25:15,574 --> 01:25:18,619
<i>Może to wyglądać na zaaranżowane,ale to naprawdę on.</i>

1167
01:25:23,415 --> 01:25:29,296
To jest to! Twoja próbka!

1168
01:25:29,379 --> 01:25:31,548
Gratuluję.

1169
01:25:31,632 --> 01:25:34,218
Duży. Największy z dzisiejszych.

1170
01:25:34,301 --> 01:25:38,013
Znalazłem jeden tam. Mały.

1171
01:25:38,096 --> 01:25:39,431
A kiedy miałem…

1172
01:25:39,515 --> 01:25:41,141
<i>Okazało się także,</i>

1173
01:25:41,225 --> 01:25:45,020
<i>że był to największy meteorytw tym sezonie,</i>

1174
01:25:45,103 --> 01:25:50,442
<i>i według wstępnej oceny,niezwykle rzadki okaz.</i>

1175
01:26:03,872 --> 01:26:08,252
<i>Wznowiliśmy poszukiwania,ale jedna myśl nie dawała nam spokoju.</i>

1176
01:26:09,086 --> 01:26:13,048
<i>Noc zapadnie dopiero za pięć miesięcy</i>

1177
01:26:13,799 --> 01:26:19,471
<i>i moglibyśmy iść pięć tysięcy kilometrów,nie spotykając żywej duszy.</i>

1178
01:26:42,786 --> 01:26:47,666
<i>To krańcowe doświadczenie przestrzenidla pieszego.</i>

1179
01:26:49,168 --> 01:26:55,174
<i>Znaliśmy jednak miejsce,gdzie mogą dotrzeć nasze dusze, nie stopy.</i>

1180
01:26:55,924 --> 01:27:00,137
<i>Miejsce, w którym można wykroczyćpoza ludzką egzystencję.</i>

1181
01:27:05,267 --> 01:27:09,605
<i>Nasza ostatnia podróż zawiodła nasna odosobnioną wyspę</i>

1182
01:27:09,688 --> 01:27:12,774
<i>w archipelagu w Cieśninie Torresa.</i>

1183
01:27:13,859 --> 01:27:18,238
<i>Te wyspy znajdują sięmiędzy Australią i Nową Gwineą.</i>

1184
01:27:20,032 --> 01:27:25,412
<i>Ta malutka wysepka nazywa się Mer.Ma czterystu mieszkańców.</i>

1185
01:27:26,747 --> 01:27:30,959
<i>Słyszeliśmy o plemiennych wierzeniach,w których spadające gwiazdy</i>

1186
01:27:31,043 --> 01:27:35,506
<i>niosą dusze umarłychku nowemu życiu w innym miejscu.</i>

1187
01:27:38,175 --> 01:27:40,469
<i>Doug Passi, członek starszyzny plemienia…</i>

1188
01:27:40,552 --> 01:27:41,553
FALEN „DOUG” PASSI

1189
01:27:41,637 --> 01:27:47,142
<i>…znał historie o duszach,które wyruszały w zaświaty na meteorze.</i>

1190
01:27:49,436 --> 01:27:55,400
Jedna z członkiń mojej rodzinyzostała wysłana przez ducha na <i>maierze</i>.

1191
01:27:55,484 --> 01:27:58,237
- „<i>Maier</i>” to meteor?- Spadająca gwiazda.

1192
01:27:58,320 --> 01:28:03,075
Naprawdę była na <i>maierze,</i>

1193
01:28:03,158 --> 01:28:04,284
przypalona ogniem.

1194
01:28:06,912 --> 01:28:07,913
Tak słyszałem.

1195
01:28:08,872 --> 01:28:11,458
Podobno naprawdę tak było.

1196
01:28:12,167 --> 01:28:16,380
Ta starsza kobieta, Gizou Simbolo…

1197
01:28:16,463 --> 01:28:19,925
- Żyła czy była duchem?- Żyła.

1198
01:28:20,551 --> 01:28:23,345
Kiedy ktoś z rodziny ma umrzeć,

1199
01:28:24,721 --> 01:28:27,307
<i>maier </i>może powiedzieć nam,

1200
01:28:27,391 --> 01:28:31,645
że zginie za parę dni lub…

1201
01:28:32,396 --> 01:28:34,022
lub że…

1202
01:28:34,857 --> 01:28:38,026
uda się w inne miejsce.

1203
01:28:39,444 --> 01:28:44,199
Spadająca gwiazda. <i>Maier.</i>Czasem czerwona, czasem błękitna.

1204
01:28:46,159 --> 01:28:47,995
Wydaje się, że tutaj śmierć

1205
01:28:48,078 --> 01:28:51,957
jest nie tyle zdarzeniem,co początkiem podróży.

1206
01:28:53,208 --> 01:28:57,129
Początkiem podróży ku nowemu życiu. Tak.

1207
01:29:02,342 --> 01:29:09,099
Przybywają w różnych postaciach.Jako ptaki, psy lub ludzie.

1208
01:29:11,143 --> 01:29:14,313
Albo cień, który porusza się po ścianie.

1209
01:29:14,980 --> 01:29:16,857
Albo dryfująca belka.

1210
01:29:17,941 --> 01:29:20,360
Belka dryfująca po oceanie.

1211
01:29:27,826 --> 01:29:29,995
<i>Ponieważ mieliśmy kamerę,</i>

1212
01:29:30,078 --> 01:29:33,749
<i>tubylcy odtworzyliniemal zapomniany taniec,</i>

1213
01:29:33,832 --> 01:29:36,877
<i>którego nie tańczono tutaj od pół wieku.</i>

1214
01:29:44,092 --> 01:29:49,556
<i>Członek starszyzny, Alo Tapim,nauczył młodszych mężczyzn choreografii.</i>

1215
01:30:48,240 --> 01:30:54,288
Taniec opowiada o <i>maierze.</i>

1216
01:30:55,747 --> 01:30:59,918
<i>Maier </i>to gwiazda, kometa.

1217
01:31:00,794 --> 01:31:02,713
Jest wyjątkowa.

1218
01:31:06,967 --> 01:31:11,221
Tylko przy rzadkich okazjach ta gwiazdaukazuje się ludowi Meriam.

1219
01:31:11,305 --> 01:31:14,099
Meriam obserwują tę gwiazdę,

1220
01:31:14,766 --> 01:31:18,937
kiedy bliska im osobaodchodzi z tego życia do następnego.

1221
01:31:20,647 --> 01:31:23,734
Przejście dokonuje się poprzez tę gwiazdę.

1222
01:31:26,195 --> 01:31:31,408
Tancerze trzymają <i>nair, </i>pochodnie.

1223
01:31:32,618 --> 01:31:34,578
Nazywamy je <i>nair</i>.

1224
01:31:35,412 --> 01:31:36,538
Niosą je.

1225
01:31:38,248 --> 01:31:43,420
Pokazują, gdzie gwiazda,

1226
01:31:43,504 --> 01:31:48,425
spadająca gwiazda, zostawia swój żar.

1227
01:31:50,010 --> 01:31:52,721
Pokazują to płonące patyki, które niosą.

1228
01:31:54,181 --> 01:31:57,142
Kiedy dwa patyki się zderzą…

1229
01:31:58,769 --> 01:32:00,771
Kiedy zderzą się ze sobą,

1230
01:32:01,605 --> 01:32:04,942
iskry z obu patyków…

1231
01:32:06,902 --> 01:32:08,987
I to jest uchwycone.

1232
01:32:12,824 --> 01:32:17,621
To pokazuje, opisuje tę gwiazdę.

1233
01:32:19,831 --> 01:32:21,750
Tak. Taka jest nasza opowieść.

1234
01:37:36,857 --> 01:37:38,859
Napisy: Marzena Falkowska